بررسی ویژگیهای تعزیه بهمثابه هنری ملی و مذهبی از نگاه سفرنامهنویسان خارجی
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
استادیار و عضو هیئتعلمی پژوهشکده گیلانشناسی دانشگاه گیلان، گیلان، ایران (نویسنده مسئول).
10.22034/rjnsq.2025.518794.1683
چکیده
هنر آیینی تعزیه یکی از هنرهای مذهبی جامعه ایران اسلامی است که همواره موردتوجه پژوهشگران داخلی و خارجی قرار گرفته است. نگاه به این هنر آیینی از منظر سفرنامهنویسان خارجی میتواند ضمن کمک به شناسایی ابعاد ناپیدای این هنر ملی و مذهبی و وجوه تمایز این هنر بومی با هنر غربی، ظرفیتهای عمیق آن را آشکار سازد. هدف اصلی این پژوهش بررسی ویژگیهای هنر آیینی تعزیه از منظر سفرنامهنویسان خارجی و نسبت آن با گفتمان شرقشناسی است. در این مطالعه تلاش شد تا با روش مطالعه اسنادی و با بررسی و مطالعه سفرنامههای خارجی که در باب جامعه ایران نگاشته شده است به توصیف هنر آیینی تعزیه پرداخته شود. یافتههای پژوهش نشان میدهد اگرچه روایت برخی سیاحان از این هنر ملی و مذهبی روایتی شرقشناسانه و آمیخته با کنایه بهنظر میرسد، در بسیاری موارد روایتهای سفرنامهنویسان در چهارچوب گفتمان شرقشناسی جای نمیگیرد و آنان به ستایش و تجلیل از تعزیه پرداخته و آن را هنری منحصربهفرد، جذاب و حتی گاه تأثیرگذارتر و فاخرتر از میراث هنرهای نمایشی در غرب معرفی نمودهاند. قدرت تصویرسازی، عناصر هنری و آوایی، مکان برگزاری تعزیه، صحنهآراییها و هنرمندی و مهارت بازیگران تعزیه، قدرت تأثیرگذاری تعزیه بر مخاطبان، حضور زنان در مراسم تعزیه، شکل اجرا و مضامین تعزیه و مناقشات فقهی در زمینه تعزیه ازجمله مهمترین موضوعاتی است که در گزارش سفرنامهنویسان پیرامون تعزیه انعکاس یافته است.
کلیدواژهها
آیینهوند، صادق؛ دهقان حسامپور، مهدی (1391). «دیدگاه سیاحان خارجی به مراسم محرم در دوره قاجار»، پارسه. شماره 18 و 19: 25-1.
- اوبن، اوژن (1362). ایران امروز ایران و بینالنهرین. ترجمه و حواشی و توضیحات علیاصغر سعیدی. تهران: زوار.
- اورسل، ارنست (1352). سفرنامه اورسل. ترجمه علیاصغر سعیدی. تهران: زوار.
- بروگش، هاینریش کارل (1367). سفری به دربار سلطان صاحبقران: 1859-1861-1859. ترجمه حسین کردبچه. تهران: اطلاعات.
- بل، گرترود (1363). تصویرهایی از ایران. ترجمه بزرگمهر ریاحی. تهران: خوارزمی.
- بنجامین، ساموئل گرین ویلر (۱۳۶۳). ایران و ایرانیان. ترجمهی حسین کردبچه. تهران: انتشارات علمی.
- پولاک، یاکوب ادوارد (1368). ایران و ایرانیان. ترجمه کیکاووس جهانداری. تهران: خوارزمی.
- دالمانی، هانری رنه (1335). سفرنامه از خراسان تا بختیاری. ترجمه علیمحمد فرهوشی. تهران: امیرکبیر.
- دروویل، گاسپار (1365). سفر در ایران. ترجمه منوچهر اعتمادمقدم. تهران: شباویز.
- دوگوبینو، کنت (1367). سه سال در آسیا (سفرنامه). ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی. تهران: کتابسرا.
- دیولافوا، ژانپلراشل (1364). ایران، کلده و شوش. ترجمه علیمحمد فرهوشی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- رایس، کلاراکولیور (1366). زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان: سفرنامه کلاراکولیور رایس. ترجمه اسدالله آزاد. مشهد: آستان قدس رضوی.
- ریچاردز، فردریک چارلز (1343). سفرنامه فرد ریچاردز. ترجمه مهیندخت صبا. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- زارعی، یعقوب؛ توکلی، مرتضی؛ فاضلنیا، غریب (1391). «تحلیل تأثیر جلوههای مکانی در هنرهای نمایشی آیینهای عاشورایی در ایران»، مطالعات ملی. 13 (1): 134-111.
- سایکس، سرپرسی (1380). تاریخ ایران. ترجمه سید محمدتقی فخر داعى گیلانى. تهران: افسون.
- سرنا، کارلا (1362). آدمها و آیینها در ایران. ترجمه علیاصغر سعیدی. تهران: زوار.
- سعید، ادوارد (1377). شرقشناسی. ترجمه عبدالرحیم گواهی. تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
- شهریاری، شهرزاد (1399). «بازنمایی نمادها و نمودهای فرهنگی در عزاداریهای آیینی و تعزیههای سنتی سیستان براساس سفرنامهها و منابع مکتوب تاریخی و ادبی»، مطالعات ایرانی اسلامی. 10(1): 79-55.
- شیل، مری لئونورا (1362). خاطرات لیدی شیل. ترجمه حسن ابوترابیان. تهران: نشر نو.
- صادقی، حمید؛ دهقاننژاد، مرتضی (1390). «نگرشی بر اجرای آیین تعزیه در آثار سفرنامهنویسان دربار ناصرالدین شاه»، تاریخ در آینه پژوهش. 8 (2): 132-107.
- صفاکیش، حمیدرضا (1396). «هنر تعزیه در عصر ناصری با تکیه بر سفرنامههای خارجی»، فصلنامه تاریخ. 12 (45): 128-114.
- فرانکلین، ویلیام (1358). مشاهدات سفر از بنگال به ایران در سالهای 1787-1786. ترجمه محسن جاویدان. تهران: مرکز ایرانی تحقیقات تاریخی.
- فریزر، جیمز بیلی (1364). سفرنامه فریزر. ترجمه منوچهر امیری. تهران، توس.
- فلاندن، اوژن ناپلئون (1356). سفرنامه اوژن فلاندن به ایران. ترجمه حسین نورصادقی. تهران: اشراقی.
- فووریه، ژان باتیست (1385). سه سال در دربار ایران. ترجمه عباس اقبال آشتیانی. تهران: نشر علم.
- کازاما، آکیو (1380). سفرنامه کازاما. ترجمه هاشم رجبزاده. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- کرزن، جرج ناتانیل (1373). ایران و قضیه ایران. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- محسنین، محمدرضا (1372). «تکیهدولت، اولین آمفیتئاتر ایرانی»، فصلنامه آبادی. 3 (10). بازیابی در 20 /9/ 1403.https://www.caoi.ir/fa/study/1257.html.
- محمودی، فتانه؛ طاووسی، محمود (1390). «جایگاه هویت آیینی ـ مذهبی تعزیه و واقعه عاشورا در هنرهای تصویری مازندران»، مطالعات ملی. 12 (4): 92-67.
- نادعلیزاده، مسلم (1393). شبیه ازنظر فقیه. تهران: خیمه.
- نیکیتین، بازیل (1326). خاطرات و سفرنامه موسیو ب. نیکیتین قنسول سابق روس در ایران. ترجمه همایون فرهوشی. تهران: کانون معرفت.
- وامبری، آرمینیوس (1372). زندگی و سفرهای وامبری. ترجمه محمدحسین آریا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- ویشارد، جان (1363). بیست سال در ایران. ترجمه علی پیرنیا. تهران: نوین.
- ویلز، چارلز جیمز (1388). ایران در یک قرن پیش سفرنامه دکتر ویلز. ترجمه غلامحسین قراگزلو. تهران: اقبال.
- Chelkowski, P. J. (2005) “From the sun-scorched desert of Iran to the beaches of Trinidad: Ta'ziyeh's journey from Asia to the Caribbean”. TDR/ The Drama Review 49. no. 4: 156–170.
- Chelkowski, P. J. (1977). “Ta'ziyeh: Indigenous avant-garde theatre of Iran”. Performing Arts Journal 2. no. 1: 31–40.
- Said, E. (1978). Orientalism. United States: Pantheon Books.
