https://www.rjnsq.ir/ فصلنامه مطالعات ملی fa daily 1 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 https://www.rjnsq.ir/article_252008.html بخش عمده مطالعات امنیت، مسئله امنیتی را به‌عنوان واقعیتی از پیش مفروض تلقی کرده و تمرکز خود را بر تبیین علل، تحلیل پیامدها یا ارائه راهبردهای مواجهه با آن معطوف ساخته‌اند؛ درنتیجه، چگونگی شکل‌گیری نظری مسئله امنیتی و نقش مبانی پارادایمی در استنباط آن، کمتر به‌عنوان موضوعی مستقل در فلسفه علوم اجتماعی بررسی شده است. این پژوهش با هدف بازسازی منطق استنباط نظری مسئله، با تأکید بر مسئله امنیتی و ارائه الگویی مفهومی برای تبیین این فرایند انجام شده است. پژوهش از نوع نظری، با رویکرد کیفی و مبتنی‌بر تحلیل محتوای کیفی تطبیقی است. داده‌های پژوهش از متون بنیادی فلسفه علوم اجتماعی و منابع معتبر مطالعات امنیت گردآوری و با اتکا به استدلال ابداکتی، از طریق تحلیل تطبیقی مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و روش‌شناختی پارادایم‌های علوم اجتماعی بازتحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مسئله امنیتی ویژگی ذاتی پدیده‌های اجتماعی نیست، بلکه در چهارچوب مفروضات فلسفی هر پارادایم و از رهگذر تعامل مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و روش‌شناختی صورت‌بندی می‌شود. بر این اساس، الگوی مفهومی پژوهش، منطق استنباط نظری مسئله را در سه ساحت به‌هم‌پیوسته تشخیص، تبیین و تدبیر بازسازی می‌کند و نشان می‌دهد که این سه ساحت نه مراحل مستقل تحلیل یا سیاست‌گذاری، بلکه پیامدهای منطقی انسجام بنیان‌های فلسفی هر پارادایم هستند. سهم نظری پژوهش در ارائه تعریفی جدید از امنیت نیست، بلکه در بازسازی منطق پارادایمی تولید مسئله امنیتی و انتقال کانون تحلیل از «پاسخ به مسئله» به «شرایط امکان نظری مسئله‌مند شدن» است. الگوی پیشنهادی، افزون بر مطالعات امنیت، قابلیت به‌کارگیری در تحلیل سایر مسائل علوم اجتماعی را نیز دارد. https://www.rjnsq.ir/article_252009.html هویت ملی به‌عنوان عاملی کلیدی در انسجام و پایداری نظام‌های سیاسی ـ اجتماعی در عصر جهانی‌شدن، با چالش‌ها و تحولات گسترده‌ای مواجه شده است. ایران به‌عنوان کشوری با تمدن کهن، تنوع قومی و مذهبی و تجربه تحولات سیاسی شتابان، نیازمند درکی عمیق از عوامل شکل‌دهنده و تغییردهنده هویت ملی خود است. این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل پیشران‌های کلیدی مؤثر بر آینده هویت ملی در ایران، با استفاده از رویکرد آینده‌پژوهی انجام شده است. روش تحقیق این پژوهش، روش تحلیل ساختاری با استفاده از نرم‌افزار میک‌مک (MICMAC) است. داده‌های موردنیاز از طریق مطالعات کتابخانه‌ای عمیق و تکمیل پرسشنامه توسط دوازده تن از خبرگان حوزه‌های علوم اجتماعی، علوم سیاسی و آینده‌پژوهی جمع‌آوری شد. یافته‌ها نشان می‌دهد پیشران‌هایی همچون «اشتغال و رفاه اجتماعی»، «کارکرد نظام سیاسی»، «توزیع عادلانه منابع و ثروت»، «نقش و عملکرد نخبگان»، «ثبات سیاسی» و «تحولات فناوری اطلاعات» ازجمله متغیرهای کلیدی هستند که بیشترین قدرت تأثیرگذاری را بر سیستم دارند. این متغیرها در زمره پیشران‌های کلیدی قرار گرفته و آینده هویت ملی در گرو تحولات این عوامل است. در پایان، براساس یافته‌ها، سناریوهای محتمل برای آینده هویت ملی ترسیم و راهبردهایی برای تقویت و تاب‌آوری آن ارائه شده است. https://www.rjnsq.ir/article_252010.html شناخت هویت ایرانی در عصر هویت‌های چهل‌تکه، یکی از دغدغه‌های روشنفکران ایرانی بوده است. این مقاله با بهره‌گیری از روش تحلیل گفتمان انتقادی، به واکاوی این مسئله می‌پردازد که در گفتمان‌ محمدعلی اسلامی ندوشن، هویت ایرانی چگونه معنا می‌یابد؟ در این گفتمان، ایران نه صرفاً یک سرزمین جغرافیایی، بلکه موجودیتی فرهنگی ـ تاریخی است که در واکنش به سلطه سیاسی، فروپاشی تمدنی و تهاجم فرهنگی، طی قرون متمادی، به نهادهایی چون زبان فارسی، عرفان و ادب پناه برده است. اسلامی ندوشن از طریق زبانی استعاری، بینامتنی و انتقادی، گفتمانی خلق می‌کند که در آن فرهنگ، نقش اصلی را در پایداری هویت ایرانی ایفا می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که گفتمان او از سه لایه معنایی «هویت تدافعی»، «هویت ترکیبی» و «هویت جهانی» تشکیل شده و توانسته است بدیلی فرهنگی در برابر بحران‌های تاریخی ایران پیشنهاد دهد. بازخوانی دیدگاه روشنفکرانی چون اسلامی ندوشن که کوشیده‌اند تعادلی میان سنت ایرانی، آموزه‌های اسلامی و مدرنیته غربی برقرار کنند، می‌تواند در درک بهتر ریشه‌های فرهنگی هویت ایرانی و نحوه مواجهه آن با بحران‌های زمانه کمک‌رسان باشد. https://www.rjnsq.ir/article_252011.html تحولات شتابان جامعه ایران و شکل‌گیری الگوهای رفتاری جدید در نسل جوان، همراه با شکاف‌های ارزشی ناشی از تکنولوژی‌های نوظهور، چالش‌های مهمی برای سیاست‌گذاران ایجاد کرده است. شناخت نسل زد (Z) در این شرایط اهمیتی ویژه دارد. برای این شناخت، مفاهیم «جامعه‌پذیری سیاسی» و «هویت ملی» از جامع‌ترین چهارچوب‌ها به‌شمار می‌روند. پرسش اصلی پژوهش این است که چه نسبتی میان جامعه‌پذیری سیاسی و هویت ملی در ایران وجود دارد. این پژوهش با روش کمّی و نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای از میان 350 دانشجوی کارشناسی دانشگاه علامه طباطبایی انجام شده است. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه و روش تحلیل داده‌ها نرم‌افزار SPSS بوده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هویت ملی 4/84 درصد دانشجویان در سطح بالا قرار دارد؛ در‌حالی‌که جامعه‌پذیری سیاسی آنان پایین‌تر و معادل 1/51 درصد است. آزمون همبستگی پیرسون با ضریب 541/0 نشان داد که میان جامعه‌پذیری سیاسی و هویت ملی رابطه‌ای مستقیم و در حد متوسط برقرار است؛ با‌این‌حال، کاهش جامعه‌پذیری سیاسی به کاهش هویت ملی منجر نشده است. این نتیجه بیانگر پیچیدگی رابطه جامعه‌پذیری سیاسی و هویت ملی در ایران است؛ به‌گونه‌ای‌که هویت ملی مستقل از سطح پایین جامعه‌پذیری سیاسی در وضعیت نسبتاً بالایی باقی مانده است. بر این اساس، نتایج پژوهش حاضر ضرورت سیاست‌گذاری‌های دقیق‌تر برای کاهش شکاف‌های ارزشی و شناخت عمیق‌تر نسل جدید را مورد تأکید قرار می‌دهد. https://www.rjnsq.ir/article_252014.html کتاب‌های درسی تاریخ یکی از ابزارهای مهم در صورت‌بندی و انتقال هویت با شاخصه‌های ملی و بین‌المللی در دانش‌آموزان است. تحلیل محتوای این کتاب‌ها، به‌ویژه در مقطع متوسطه، روشن می‌سازد که مؤلفان آن‌ها تا چه حد توانسته‌اند به‌عنوان یک ابزار ارتباطی و مدیریتی و تربیتی عمل کنند و به دانش‌آموزان کمک ‌‌کنند تا درک مشترکی از وضعیت فعلی، چشم‌انداز آینده و نقش خود در تحقق این چشم‌انداز داشته باشند و این مفاهیم را در لابه‌لای مطالب خویش، به دانش‌آموزان انتقال دهند و در جهت درونی‌سازی آن‌ها مؤثر عمل کنند. هدف این پژوهش تجزیه و تحلیل شکل‌گیری و صورت‌بندی یک روایت استراتژیک، ردیابی مؤلفه‌های آن در متون درسی و کیفیت انسجام آن در یک کلیت واحد درسی است. پرسش اصلی این پژوهش بر این اساس است که مؤلفه‌های یک کلان‌روایت ‌استراتژیک در متن درسی تاریخ پایه یازدهم چگونه صورت‌بندی شده است؟ مبنای کار بررسی روایت استراتژیک در ابعاد مختلف و مؤلفه‌های آن در کتاب‌های تاریخ پایه یازدهم مقطع دوم متوسطه رشته‎های هنرستان و کاردانش است. یافته‌ها نشان می‌دهد در کتاب درسی تاریخ با نوعی پویایی فعال در روایت استراتژیک ملی مواجه هستیم. مؤلفان در این بخش تلاش چشمگیری انجام داده‌اند، اما در دیگر ابعاد آن ازجمله ابعاد بین‌المللی و در بستر موضوعی روایت استراتژیک خلأ‌ بسیاری وجود دارد. روش تحلیل ‌داده‌ها در این پژوهش، روش مضمونی کمّی بوده است. این پژوهش در حوزه پژوهش‌های کاربردی قرار می‌گیرد. https://www.rjnsq.ir/article_252013.html امروزه روش‌های مختلفی برای طراحی معماری وجود دارد که بنا بر ویژگی‌های موضوعی طرح، ویژگی‌های محیطی، عملکردی وغیره، با نظر طراحان به‌کار گرفته می‌شوند. هدف از این پژوهش، بررسی و نقد چهار خانه معاصر است که جایزه معمار را در سال‌های مختلف کسب نموده‌اند. روش تحقیق در دو گام است. مرحله نخست به شیوه کیفی و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و گردآوری داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای صورت پذیرفته است. در گام دوم، با استفاده از روش استدلال منطقی برمبنای هفت دیدگاه، چهار نمونه از خانه‌های مذکور ارزیابی خواهند شد. پرسش اصلی در این پژوهش این بوده است که «این خانه‌ها، تا چه اندازه معیارهای یک خانه مطلوب را از منظر هفت دیدگاه نقد معماری (کلاسیک، رمانتیک، فرمی، زمینه‌ای، پدیدارشناسانه، رسانه‌ای و اسلامی) رعایت کرده‌اند؟». یافته‌ها نشان می‌دهد که میزان انطباق کامل چهار خانه معاصر انتخابی با دیدگاه‌های مذکور یکسان نبوده و هر یک از پروژه‌ها براساس اولویت‌های طراحی، در برخی دیدگاه‌ها موفق‌تر عمل کرده‌اند. نتایج تحلیل‌ها حاکی از آن است که اگرچه مفاهیمی چون توجه به اقلیم، استفاده از مصالح بومی و برخی اصول فضایی برگرفته از دیدگاه اسلامی در سطح کالبدی و فرمی در بیشتر نمونه‌ها مشاهده می‌شود؛ اما این مفاهیم کمتر به‌صورت یک نظام فضایی منسجم و یکپارچه تحقق یافته‌اند. فاصله گرفتن از اصول معماری اسلامی در طراحی خانه‌های معاصر، می‌تواند به تضعیف مؤلفه‌های هویت ملی ایرانی در سکونت منجر شود. در مقابل، بازتوجهی آگاهانه به این اصول، ظرفیت ارتقای کیفیت فضایی و تقویت هویت فرهنگی در معماری مسکونی معاصر ایران را فراهم می‌آورد. https://www.rjnsq.ir/article_252018.html صنایع‌دستی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین جلوه‌های فرهنگ مادی، نقشی اساسی در بازنمایی هویت‌ محلی و پیوند آن با فرایندهای کلان اجتماعی ایفا می‌کند. باوجود پژوهش‌های متعدد درباره صنایع‌دستی اقوام ایرانی، نقش آن‌ها در پیوند میان گردشگری فرهنگی و تقویت همبستگی ملی کمتر به‌صورت انسان‌شناختی و نظری بررسی شده است. این پژوهش با تمرکز بر صنایع‌دستی ایل قشقایی، به تحلیل چگونگی مشارکت فرهنگ مادی این مردم در توسعه گردشگری فرهنگی و بازتولید هویت ملی می‌پردازد. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی انجام شده و داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی و پژوهش میدانی گردآوری و با کدگذاری سه‌مرحله‌ای تحلیل شده‌اند. چهارچوب نظری مبتنی‌بر نظریه «زندگی اجتماعی اشیا» از آپادورای و نظریه «فرهنگ مادی» میلر است که امکان فهم تعامل میان اشیای فرهنگی، معانی نمادین و شکل‌گیری هویت را فراهم می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که صنایع‌دستی قشقایی از طریق بازنمایی زیست‌جهان عشایری، تنوع محلی و روایت‌های فرهنگی، تجربه گردشگری فرهنگی را تعمیق می‌بخشند و هم‌زمان، بستری برای درک متقابل و تقویت همبستگی ملی فراهم می‌آورند. بر این اساس، صنایع‌دستی قشقایی نه فقط به‌عنوان کالاهای اقتصادی، بلکه به‌مثابه حاملان معنا و هویت، نقشی مؤثر در پیوند میان فرهنگ محلی و هویت ملی ایفا می‌کنند.