تعیین نقش انسجام و جهت‌گیری ارتباطی خانواده در هویت ایرانی-اسلامی نوجوانان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
رضا جعفری هرندی 1
مرضیه ملکیها 2
1 دانشیار، گروه علوم‌تربیتی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، قم، ایران (نویسنده مسئول).
2 استادیار، گروه مشاوره، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه حضرت معصومه(س)، قم، ایران.
10.22034/rjnsq.2024.455525.1604
چکیده
هدف از این پژوهش تعیین نقش انسجام و جهت‌گیری ارتباطی خانواده در هویت ایرانی‌ـ‌اسلامی نوجوانان بود که به روش توصیفی‌ـ‌همبستگی اجرا شد. جامعه آماری نوجوانان شهر اصفهان در نیمه دوم سال 1402 بودند. براساس فرمول کوکران و با در نظر داشتن احتمال ریزش، 398 به روش تصادفی خوشه‌ای انتخاب شدند و به‌صورت گروه‌های کلاسی، پرسشنامه هویت ایرانی‌ـ‌اسلامی راشدی و همکاران (1400)، پرسشنامه انسجام خانواده سامانی (1381) و پرسشنامه الگوی ارتباطات خانواده ریچی و فیتزپاتریک (1990) را تکمیل نمودند. تجزیه‌وتحلیل آماری با کمک نسخه 26 نرم‌افزار و به روش تحلیل رگرسیون چندگانه انجام شد. نتایج نشان داد هویت غالب در نوجوانان شهر اصفهان، هویت اسلامی است. همچنین، براساس نتایج به‌دست‌آمده انسجام خانواده (9/67 = r2) و جهت‌گیری گفت‌و‌شنود (7/2 = r2) قادر به پیش‌بینی معنادار هویت ایرانی نوجوانان بودند (001/0>p). همچنین، انسجام خانواده (8/51 = r2)، جهت‌گیری‌های گفت‌و‌شنود (2/4 = r2) و همنوایی (6/0 = r2) قادر به پیش‌بینی معنادار هویت اسلامی نوجوانان بودند (05/0>p) و درنهایت، تنها انسجام خانواده (4/66 = r2) قادر به پیش‌بینی معنادار هویت ایرانی‌ـ‌اسلامی نوجوانان بود (001/0>p). بر این اساس، لازم است در راستای دستیابی به هویت ملی سالم در نوجوانان اقداماتی در زمینه افزایش انسجام و اصلاح جهت‌گیری ارتباطی خانواده انجام گیرد.
کلیدواژه‌ها
انسجام خانواده
جهت‌گیری ارتباطی خانواده
هویت ایرانی‌ـ‌اسلامی
نوجوانان
  • آزاد ارمکی، تقی؛ غفاری، غلامرضا (1383). جامعه‌شناسی نسلی در ایران. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی.
  • ابوالحسنی، سید رحیم (1387). «مؤلفه‌های هویت ملی با رویکردی پژوهشی»، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی. 38 (4): 22-1.
  • احمدی، سارا (1402). «بررسی نقش خانواده در شکل‌گیری هویت ملی و دینی دانش‌آموزان». اولین همایش بین‌المللی معلمان برتر و مدارس پیشرو در هزاره سوم. بوشهر.
  • اسکیدمور، ویلیام (1392). تفکر نظری در جامعه‌شناسی. ترجمه علی هاشمی گیلانی، محمد مقدس، سعید معیدفر، احمد رجب‌زاده و علی محمد حاضری. تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  • اصلانی، خالد؛ امان الهی، عباس؛ ولد مؤمن، پری و تقی پور، منوچهر. (1393). بررسی رابطه ساده و تعدیل گر ناامیدی و عملکرد خانواده با افکار خودکشی گرا در بین دانش آموزان پایه اول دبیرستان های شهر اهواز. فصلنامه فرهنگ مشاوره و روان درمانی، 5(20): 59-79
  • الطایی، علی (1396). بحران هویت قومی در ایران. تهران: نشر ستارگان.
  • انصاری، محمدرضا؛ کاظمی، شهلا؛ علی محسنی، رضا (1398). «مطالعه جامعه‌شناختی منابع هویتی دانشجویان دانشگاه تهران». مطالعات جامعه‌شناختی. 26 (2): 312-293.
  • پستمن، نیل (1391). زندگی در عیش مردن در خوشی. ترجمه صادق طباطبایی. تهران: انتشارات اطلاعات.
  • پندار، زینب؛ آزاد، اسفندیار؛ سهرابی، فرامرز (1402). «تدوین مدل مسئولیت‌پذیری شخصی براساس الگوی ارتباطی خانواده در نوجوانان با نقش واسطه‌ای سبک‌های هویتی». رویش روان‌شناسی. ۱۲ (۲): 72-63.
  • خانزاده، عباسعلی حسین؛ میرزایی، فرشته (1396). «نقش انسجام خانواده و تعامل والد ـ فرزند در تبیین حرمت خود دانش‌آموزان»، اندیشه‌های نوین تربیتی. 13 (1): 136-115.
  • حاجیانی، ابراهیم (1391). «هویت ایرانی ـ اسلامی و امنیت پایدار جمهوری اسلامی»، فصلنامه آفاق امنیت. 5 (14): 150-129.
  • حاصلی‌آزاد، طوبی؛ عارفی، مختار (1397). «رابطه سلامت خانواده پدری، عملکرد خانواده با سبک‌های هویت در نوجوانان»، فصلنامه علمی علوم حرکتی و رفتاری. 1 (2): 148-138.
  • دهقانپور محمدآبادی، فاطمه؛ صمصامی مزرعه آخوند، زینب (1397). «جایگاه خانواده در تحول و شکل‌گیری هویت فرزندان»، همایش ملی هویت کودکان ایران اسلامی در دوره پیش‌دبستانی.
  • راشدی، معصومه؛ موسی‌زاده، زهره؛ ابوالمعانی الحسینی، خدیجه و باقری، فریبرز (1400). «ساخت و بررسی روایی و اعتبار پرسشنامه هویت ایرانی-اسلامی و رابطه آن با عزت‌نفس در دانشجویان 25-18 ساله»، فصلنامه مطالعات ملی. 22 (88): 134-113.
  • رجایی، فرهنگ (1399). مشکل هویت ایرانیان امروز. تهران: نشر نی.
  • رضائیان، حمید؛ توتونچی، بهاره (1398). «پیش‌بینی هویت دینی فرزندان براساس الگوهای تعاملی خانواده، دین‌داری والدین و تفکر انتقادی نوجوان»، مطالعات زن و خانواده. 7 (3): 128-109.
  • سامانی، سیامک (۱۳۸۱). «بررسی مدل علّی انسجام خانوادگی، استقلال عاطفی و سازگاری». پایان‌نامه دکتری منتشر نشده. دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی. دانشگاه شیراز.
  • سلطانی‌بناوندی، الهام؛ خضری‌مقدم، نوشیروان؛ بنی‌اسدی، حسن (1398). «نقش انسجام خانواده و انعطاف‌پذیری خانواده در پیش‌بینی شادابی تحصیلی دانشجویان با میانجی‌گری معنا‌ی زندگی»، پژوهشنامه روان‌شناسی مثبت. 5 (3): 70-53.
  • شادمان‌قادی، علی؛ شاه‌نظر، عصمت‌الله (1392). «خانواده و هویت ملی؛ با تأکید بر تأثیرات خانواده در شهر دوشنبه تاجیکستان در هویت ملی»، فصلنامه مطالعات توسعه اجتماعی-فرهنگی. 2 (3): 211-181.
  • شریف موسوی، فاطمه (1401). «رابطه بین کارکردهای اجرایی با انسجام خانواده، تحول مثبت نوجوانی و بلوغ عاطفی در نوجوانان: نقش میانجی تنظیم هیجان»، فصلنامه روان‌شناسی شناختی. ۱۰ (۲): 118-101.
  • شهیکی، مسعود؛ رخش بهار، زهره؛ پیرمرادیان، سامره و نوروزی، نسرین (1401). «خانواده و جایگاه آن در شکل‌گیری هویت نوجوان»، نهمین کنفرانس ملی پژوهش‌های نوین در تعلیم و تربیت، روان‌شناسی، فقه و حقوق و علوم اجتماعی. شیروان.
  • صالحی، علی (1397). «نقش تعاملی خانواده و مدرسه در شکل‌گیری هویت اسلامی – ایرانی»، سومین کنفرانس ملی رویکردهای نوین در آموزش و پژوهش. محمودآباد.
  • صانع‌نسب، عادل؛ برفر، یعقوب؛ فرجزاده، غلام عباس (1394). «بررسی رابطه بین الگوهای ارتباطی خانواده با بحران هویت نوجوانان دبیرستان‌های شهر یاسوج در سال تحصیلی 94-93»، دومین کنفرانس ملی توسعه پایدار در علوم تربیتی و روان‌شناسی، مطالعات اجتماعی و فرهنگی.
  • عامری، فریده؛ عمویی، ناهید (1395). «نقش عملکرد خانواده در میزان تجربه بحران هویت و تمایزیافتگی نوجوانان»، فصلنامه علمی‌ـ‌پژوهشی خانواده و پژوهش. ۱۳ (۱): 92-77.
  • کلانتری، عبدالحسین؛ عزیزی، جلیل؛ زاهدانی، زاهد (1388). «هویت دینی و جوانان؛ (نمونه آماری، جوانان شهر شیراز)»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی. 2 (6): 141-125.
  • کوروش‌نیا، مریم؛ لطیفیان، مرتضی (1386). «بررسی روایی و پایایی ابزار تجدیدنظرشده الگوهای ارتباطات خانواده»، خانواده‌پژوهی. 3 (12): 875-855.
  • گرینفیلد، لیا (1397). ملت، دایرة‌المعارف ناسیونالیسم. ترجمه نسرین طباطبایی. تهران: کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه.
  • مام‌شریفی، پیمان؛ سهرابی، فرامرز؛ برجعلی، احمد (1400). «نقش واسطه‌ای راهبردهای مقابله‌ای در رابطه بین الگوی ارتباطی خانواده و آمادگی به اعتیاد». فصلنامه علمی اعتیادپژوهی. 15 (59): 334-311.
  • مرادی، رامین؛ خان محمدی، احسان (1399). «بررسی دین‌داری شهر جوانان شهر پل‌ذهاب و برخی عوامل مرتبط با آن»، فصلنامه جامعه‌شناسی کاربردی. 1 (77): 132-109.
  • مرتضوی، سید خدایار؛ رضائی حسین‌آبادی، مصطفی؛ قرائتی، اردوان (1394). «گفتمان تشیع و برسازی هویت ملی در ایران عصر صفوی»، فصلنامه پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام. ۵ (۳): 183-157.
  • مختاری، زهرا؛ مردانی، زهرا؛ عبداللهی، عظیمه (1402). «بررسی مدل پیش‌بینی انسجام خانواده بر اساس تمایز‌یافتگی و نگرش به عشق: نقش میانجی صمیمیت زناشویی در زنان متأهل»، خانواده‌درمانی کاربردی. 4 (5): 307-285.
  • محمدی‌نسب، مهری؛ همایونی، علیرضا؛ مجیدی‌یایچی، نفیسه (1399). «بررسی رابطه همبستگی خانواده و الگوی ارتباطی والدین با بحران هویت نوجوانان»، پژوهش‌های جامعه‌شناختی. 14(1 و 2): 130-119.
  • مشهدی‌زاده، محمد؛ کاظمی، سلطانعلی؛ خیر، محمد؛ سامانی، سامک (1398). «نقش انسجام و انعطاف‌پذیری خانواده در پیش‌بینی خودکارآمدی والدینی در دبیران آموزش متوسطه دوم شهر یاسوج»، تعالی مشاوره و روان‌درمانی. 8 (31): 88-76.
  • مهدی‌پور، سعید؛ فروغیان، زهرا؛ فلاحتی، فاطمه؛ نادیان، کوثر؛ زارع، محمدجواد؛ گلی، زهراسادات و معتقدی‌فرد، مهشاد (1396). «الگوهای ارتباطی والدین پیش‌بینی کننده‌ی سبک‌های هویتی نوجوانان»، کنگره انجمن روان‌شناسی ایران.
  • مهرابی کوشکی، راضیه؛ امام‌جمعه زاده، جواد؛ مسعودنیا، حسین و ربانی خوراسگانی، علی (1395). «نقش سبک‌های هویتی در تبیین هویت ملی (مورد مطالعه دانشجویان دانشگاه اصفهان)»، فصلنامه جامعه‌شناسی کاربردی. 27 (2): 60-43.
  • نادری، مریم؛ ماهروزاده، طیبه؛ سجادی، سید؛ صمدی، پروین (1397). «تبیین مبانی فلسفی هویت ایرانی-اسلامی و آسیب‌شناسی آن در میان دانشجو معلمان دانشگاه فرهنگیان»، فصلنامه‌ی علمی اندیشه‌های نوین تربیتی. 3 (14): 36-7.
  • نعمتی، فاطمه؛ بلند، حسن؛ صیادی، علی (1401). «بررسی نقش واسطه‌ای بحران هویت و انسجام خانواده در تعیین رابطه مشارکت در شبکه‌های اجتماعی با نگرانی از تصویر بدنی در میان دانش‌آموزان»، پژوهش‌های مشاوره، ۲۱ (۸۱): 280-256.
  • یوسفی، علی (1380). «روابط بین قومی و تأثیر آن بر هویت ملی اقوام در ایران»، فصلنامه‌ی مطالعات ملی. 8: 42-13.
  • Alam, M. (2017). “Study of impact of family on the adjustment of adolescents”. International Journal of Indian Psychology. 4(4): 191-200.
  • Barrett, M., & Davis, S. C. (2008). Applying social identity and self-categorization theories to children‟s racial, ethnic, national and state identifications and attitudes. Handbook of race. racism and the developing child: 72-110.
  • Batool, S & Ghayas, S. (2020). “Process of career identity formation among adolescents: components and factors”. Heliyon: 6: e04905
  • Batool, S & Ghayas, S. (2022). “National Identity of Adolescents: A Thematic Analysis. Multicultural”. Education. 8(4): 109-119.
  • Berzonsky, M. D, & Ferrari, J. R. (1996). “Identity orientation and decisional strategies”. Personality and individual Differences. 20(5): 597-606.
  • Fitzpatrick, M. A. (2004). “Family Communication Patterns Theory: Observations on Its Development and Application”. Journal of Family Communication. 4: 167-179.
  • Fitzpatrick, M., & Koener, A. (2004). Family communication schema effect on children’s resiliency running head: family communication schemata. The evolution of key mass communication concepts: Honoring Jack M.
  • Fitzpatrick, M. A., & Koerner, A. F. (2005). “Family communication schemata: Effects on children’s resiliency. The evolution of key mass communication concepts: Honoring Jack M”. McLeod: 115-139
  • Koerner, A., & Fitzpatrick, M.A. (2002). “Understanding family communication patterns and family functioning: The roles of conversation and conformity orientation”. Communication Yearbook. 26 (1): 37-69.
  • Lingren, M.G. (2003). Creating Sustainable Families (On-Line). http://digitalcommons.unl.edu/extensionhist/551/.
  • Montazeri, R. (2024). “Identity Styles in Teenagers: The Role of Family Cohesion and Flexibility, Emotional Self-Regulatory, and Strategies to Cope Stress”. J. Adv. Stu. Hum. Soc. Sci. 13 (4): 273-283.
  • Pesigan, I. J. A., Luyckx, K., & Alampay, L. P. (2014). “Brief report: Identity processes in Filipino late ado-lescents and young adults: Parental in-fluences and mental health outcomes”. Journal of Adolescence. 37 (5): 599-604
  • Poole, R. (1999). Nation and Identity. London and NewYork: Routledge.
  • Ritchie, L. D., & Fitzpatrick, M. A. (1990). “Family communication patterns: Measuring intrapersonal perceptions of interpersonal relationships”. Communication Research. 17 (4): 523–544.
  • Santos, S., Crespo, C., Canavarro, M. C. and Kazak, A. E. (2017). “Parents' romantic attachment predicts family ritual meaning and family cohesion among parents and their children with cancer”. Journal of pediatric psychology. 42(1): 114-124.
  • Scruggs, X., & Schrodt, P. (2021). “The frequency and comfort of political conversations with parents as mediators of family communication patterns and relational quality in parent –child relationships”. Journal of Family Communication. 21(1): 17 -33
  • Smith, A. D. (1991). National Identity (pp. 8–15) University of Nevada Press.Nevada, USA. ISBN, 978- 0874172041.
  • Muttaqin, D., Chanafi, A. R., Nofelia, B. I. A., Khristi, T. C., & Wahyuningsih, S. (2022). “Role of parents and friends in adolescents’ identity formation in Indonesia. Indigenous”. Jurnal Ilmiah Psikologi. 7(1). 1-14. doi: http://doi.org/10.23917/indigenous.v7i1.15680.
  • Updegraff, K. A., & Perez-Brena, N. J. (2023). “Studying families as systems in adolescence and early adulthood”. In L. J. Crockett, G. Carlo, & J. E. Schulenberg (Eds.), APA handbook of adolescent and young adult development: 177–192. American Psychological Association.