نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه جامعه‌شناسی پژوهشکده فرهنگی و اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

چکیده

مذهب از عناصر کلیدی هویت ملی به حساب می‌آید و از دیرباز نقشی مهم در انسجام ملت‌ها برعهده داشته است. این نقش‌آفرینی در دوره‌های پیش از مدرنیته فراگیرتر و در کنار حکومت و نهاد سیاست رکن اساسی بوده است. در ایران، ملازمة بسیار نزدیکی بین جامعه و دین و ارکان و عناصر آن از دورة باستان به این سو برقرار، و یکپارچگی و استقلال ملی ایران اغلب در گرو وحدت مذهبی و اتحاد دین و دولت بوده است. در این مقاله، تلاش شده است کارکردهای هویت‌بخش مذهب شیعه در دورة صفویه در جایگاه رکن هویت ملی تبیین شود. رسمیت یافتن مذهب شیعی و تأسیس دولت ملی، دو رکن فروماندة هویت ملی به شمار می‌آید که با انقلاب صفوی تکمیل شد. مذهب شیعه در راستای تکوین هویت ملی شش کارکرد مهم برعهده داشته است:
ایجاد وحدت مذهبی در کشور، نقش‌آفرینی به عنوان نظام تشابه‌ساز و تمایزبخش؛ ناسیونالیسم مذهبی؛ حفظ استقلال، ایجاد نظام حقوقی و نظام مشروعیت‌بخش برای حکومت صفوی.
بدین‌سان تأسیس دولت ملی، مستقل، فراگیر و متمرکز ایران در کنار رسمیت یافتن مذهب تشیع به تقویت و رشد فرهنگ عمومی مشترک در سراسر ایران انجامید و این سه، پایه‌های بازآفرینی هویت ملی ایراینان را رقم زدند. در این مقاله، کارکرد هویت‌بخش مذهب تشیع در مقام رکن هویت ملی در دورة صفویه بررسی شده است.

کلیدواژه‌ها