علمی- پژوهشی

رهیافتی بر نقد طراحی معماری معاصر ایران (بررسی چهار خانه برگزیده جایزه معمار)

10.22034/rjnsq.2026.540252.1724

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه معماری، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران (نویسنده مسئول).

چکیده
امروزه روش‌های مختلفی برای طراحی معماری وجود دارد که بنا بر ویژگی‌های موضوعی طرح، ویژگی‌های محیطی، عملکردی وغیره، با نظر طراحان به‌کار گرفته می‌شوند. هدف از این پژوهش، بررسی و نقد چهار خانه معاصر است که جایزه معمار را در سال‌های مختلف کسب نموده‌اند. روش تحقیق در دو گام است. مرحله نخست به شیوه کیفی و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و گردآوری داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای صورت پذیرفته است. در گام دوم، با استفاده از روش استدلال منطقی برمبنای هفت دیدگاه، چهار نمونه از خانه‌های مذکور ارزیابی خواهند شد. پرسش اصلی در این پژوهش این بوده است که «این خانه‌ها، تا چه اندازه معیارهای یک خانه مطلوب را از منظر هفت دیدگاه نقد معماری (کلاسیک، رمانتیک، فرمی، زمینه‌ای، پدیدارشناسانه، رسانه‌ای و اسلامی) رعایت کرده‌اند؟». یافته‌ها نشان می‌دهد که میزان انطباق کامل چهار خانه معاصر انتخابی با دیدگاه‌های مذکور یکسان نبوده و هر یک از پروژه‌ها براساس اولویت‌های طراحی، در برخی دیدگاه‌ها موفق‌تر عمل کرده‌اند. نتایج تحلیل‌ها حاکی از آن است که اگرچه مفاهیمی چون توجه به اقلیم، استفاده از مصالح بومی و برخی اصول فضایی برگرفته از دیدگاه اسلامی در سطح کالبدی و فرمی در بیشتر نمونه‌ها مشاهده می‌شود؛ اما این مفاهیم کمتر به‌صورت یک نظام فضایی منسجم و یکپارچه تحقق یافته‌اند. فاصله گرفتن از اصول معماری اسلامی در طراحی خانه‌های معاصر، می‌تواند به تضعیف مؤلفه‌های هویت ملی ایرانی در سکونت منجر شود. در مقابل، بازتوجهی آگاهانه به این اصول، ظرفیت ارتقای کیفیت فضایی و تقویت هویت فرهنگی در معماری مسکونی معاصر ایران را فراهم می‌آورد.

کلیدواژه‌ها

- اَتو، وین (1400). معماری و اندیشه نقادانه. ترجمه امینه انجم شعاع. تهران: انتشارات فرهنگستان هنر.
- امین‌پور، احمد؛ مدنی، رامین؛ حیاتی، حامد (1396). «بررسی چگونگی تجلی آموزه‌های اسلامی در کالبد مسکن سنتی؛ نمونه موردی: اقلیم گرم و خشک ایران»، فصلنامه مدیریت شهری، شماره 48: 458-435.
- اومر، اسپاهیچ (1396). مسکن و اسلام. قزوین: انتشارات جهاد دانشگاهی قزوین.
- بمانیان، محمدرضا؛ زندی، مسلم (1396). مسکن ایرانی و سبک زندگی. تهران: انتشارات اول و آخر.
- پاینده، ابوالقاسم (1362). نهج‌الفصاحه؛ مجموعه کلمات قصار حضرت رسول (ص). تهران: جاویدان.
- پیرنیا، محمدکریم؛ معماریان، غلامحسین (1390). آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران: سروش دانش.
- جوادی آملی، عبدالله (1398). اسلام و محیط زیست. قم: مرکز نشر اسراء.
- حجت، عیسی (1382). «آموزش معماری و بی‌ارزشی ارزش‌ها»، مجله هنرهای زیبا. دوره 14. شماره 14: 701-63.
- حکیم، بسیم سلیم (1381). شهرهای عربی-اسلامی: اصول شهرسازی و ساختمانی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- حمزه نژاد، مهدی؛ صدریان، زهرا (1393). «اصول طراحی خانه از منظر اسلامی و کاربرد الگوهای معاصر»، مجله پژوهش‌های معماری اسلامی. سال اول. شماره 4: 76-58.
- حیاتی، حامد؛ زارع، علی رضا؛ امین‌پور، احمد؛ مدنی، رامین (1396). «تحقق مفهوم قرآنی و روایی حقوق در شهرسازی و طراحی مسکن»، نشریه پژوهش و برنامه‌ریزی شهری. سال هشتم. شماره 31: 298-267.
- خویی، حمیدرضا (1386). «مقدماتی در باب نقد آثار معماری و شیوه‌های آن در دوره جدید»، پژوهشنامه فرهنگستان هنر، ویژه‌نامه نقد جامعه‌شناسی هنر. سال اول. شماره 2: 61-46.
- رئیسی، محمدمنان (1397). معماری و شهرسازی مطابق با سبک زندگی اسلامی، از تشریح وضع مطلوب تا تحلیل وضع موجود. قم: نشر دانشگاه قم.
- رنجبر کرمانی، علی محمد (1392). درس‌گفتارهای معماری اسلامی. آرشیو قطب علمی معماری اسلامی. تهران: دانشگاه علم و صنعت.
- رزاقی اصل، سینا؛ رحیمی آریایی، افروز (1395). «بررسی اهمیت و نحوه آموزش نقد بنا به دانشجویان رشته معماری از دیدگاه اساتید معماری ایران»، نشریه علمی ـ پژوهشی انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران. دوره 7. شماره 12: 93-83.
- سامه، رضا (1392). معماری و کیفیت زندگی انسان. رساله مقطع دکتری رشته معماری، تهران: دانشگاه تهران، پردیس هنرهای زیبا.
- سید رضی، محمدبن حسین بن موسی (1388). نهج‌البلاغه. قم: مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزه علمیه قم.
- عباسی، مهدی (1392). «پژوهشی در باب ارتقای اعتبار علمی نقدهای معماری تکنیکی برای استخراج معنای جامع اثر معماری»، مجله باغ نظر. سال دهم. شماره 24: 78-69.
- عزیزیان غروی، محسن؛ عزیزیان غروی، زینب (1398). «تحلیل تطبیقی شاخص‌های مسکن اسلامی بر گونه‌های مسکن سنتی قم مبتنی‌بر نظرات معماران مسلمان معاصر»، پژوهش‌های معماری اسلامی. دوره 7. شماره 4: 138-115.
- فرامرز قراملکی، احد (1385). روش‌شناسی مطالعات دینی (تحریری نو). مشهد: انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
- قرائتی، محسن (1393). سیمای مسکن و شهرسازی اسلامی، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
- کبیری سامانی، علی؛ ملکوتی، علیرضا؛ یادگاری، زهره (1395). «بازشناسی معنای خانه در قرآن؛ رهیافتی در جهت تبیین مبانی نظری خانه»، مجله باغ نظر. سال سیزدهم. شماره 45: 76-61.
- مجلسی، محمدباقر (1366). بحارالأنوار. تهران: انتشارات اسلامیه.
- مجلسی، محمدباقر (1404ق). بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: مؤسسه الوفاء.
- محمدی ری‌شهری، محمد (1377). میزان‌الحکمه. ترجمه حمیدرضا شیخی. قم: دارالحدیث.
- مرتضی، هشام (1387). اصول سنتی ساخت‌وساز در اسلام. مترجمان: ابوالفضل مشکینی و کیومرث حبیبی. تهران: انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری.
- مسائلی، صدیقه (1388). «نقشه پنهان به‌مثابه دستاورد باورهای دینی در مسکن سنتی کویری ایران»، نشریه هنرهای زیبا. شماره 3: 38-27.
- معین‌مهر، صدیقه (1403). «تبیین اصول طراحی خانه مطلوب از منظر اسلام (در گستره آیات قرآن و روایات)؛ بررسی هفت نمونه از خانه‌های معاصر کسب‌کننده جایزه معمار در ایران»، مجله پژوهش‌های معماری اسلامی. دوره 12. شماره 3: 140-118.
- منصوری، سید امیر (1379). «روش نقد معماری»، مجله هنرهای زیبا. دوره 7. شماره 7: 78-71.
- مهدوی‌نژاد، محمدجواد (1384). «آموزش نقد معماری؛ تقویت خلاقیت دانشجویان برای تحلیل همه‌جانبه آثار معماری»، مجله هنرهای زیبا. شماره 23: 76-69.
- مهدوی‌نژاد، محمدجواد (1395). «گفتمان معماری سرآمد: الگویی برای نقد آثار معماری معاصر»، مجله هویت شهر. سال یازدهم. شماره 30: 68-59.
- ناری قمی، مسعود (1391). «تقدس فراگیر فضا در اسلام: نگاه تکلیف گرا»، نشریه هنرهای زیبا. شماره 4: 60-49.
- نقره‌کار، عبدالحمید؛ حمزه‌نژاد، مهدی؛ معین‌مهر، صدیقه (1392). «شناخت و تحلیل مسائل طراحی محیط معماری و شهرسازی از منظر اسلامی (در گستره قرآن و روایات)»، فصلنامه آرمانشهر. شماره 13: 135-119.
- نقره‌کار، عبدالحمید؛ رنجبر کرمانی، علی‌محمد؛ حمزه‌نژاد، مهدی (1387). درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی. تهران: وزارت مسکن و شهرسازی، دفتر معماری و طراحی شهری، شرکت طرح و نشر پیام سیما.
- نقره‌کار، عبدالحمید؛ علی‌الحسابی، مهران (1396). تحقق‌پذیری هویت در معماری و شهرسازی با تأکید بر ارتقای هویت اسلامی- ایرانی در شهرهای جدید. تهران: انتشارات فکر نو.
- نقی‌زاده، محمد (1379). «ویژگی‌های کیفی مسکن مطلوب (مبانی طراحی و روش های تحصیلی آن)»، نشریه صفه. شماره 31: 103-90.
- ---------- (1391). «تأملی در شناخت مبانی مسکن اسلامی ایرانی»، کتاب ماه هنر. شماره 170: 54-38.
- ---------- (1392). «مسکن: مبانی نظری تا جلوه‌های عینی»، کتاب ماه هنر، شماره 185: 85-74.
- نوایی، کامبیز؛ حاجی قاسمی، کامبیز، (1390). خشت و خیال: شرح معماری اسلامی ایران. تهران: سروش.
- وثیق، بهزاد؛ پشوتنی‌زاده، آزاده (1388). «مفاهیم سکونت در آیات و روایات اسلامی»، مجله مسکن و محیط روستا. دوره 29. شماره 129: 65-50.
- Abell, Walter (1961). “Toward a Unified Field in Critical Studies”, Aesthetics and Criticism in Art Education, Chicago: Rand McNally.
- Attoe, Wayne (1978). Architecture and Critical Imagination. Great Britain: John Wiley & Sons.
- Collins, Peter (1971). Architectural Judgement. London: Faber & Faber.
- Eliot, Thomas Stearns (1965). “To Criticize the Critic”, To Criticize the Critic and Other Writings, London: Faber & Faber.
- Lipman, Matthew (1967). What Happens in Art. New York: Appleton-Century-Crofts.
- Greene, Theodore Meyer (1973). The Arts and the Art of Criticism. New York: Gorian.
- Okhovvat, H., Almasifar, N., Bemaniyan, M. (2010). Traditional Architecture and Urbanism in Islamic Countries. Tehran: Publication of Helleh.
- https://hiradana.com/article/1404.
-https://mihanbana.com/%D8%A7%DB%8C%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9% 87eilkhaneh/.
- www.caoi.ir/fa/projects/item/1532.
- www.caoi.ir/fa/projects/item/816.