علمی- پژوهشی

بررسی نسبت جامعه‌پذیری سیاسی و هویت ملی در ایران (مطالعه موردی دانشجویان مقطع کارشناسی دانشگاه علامه طباطبایی)

10.22034/rjnsq.2026.542493.1719

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی، گرایش جامعه‌شناسی سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران (نویسنده مسئول).

2 استادگروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

3 استاد گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

چکیده
تحولات شتابان جامعه ایران و شکل‌گیری الگوهای رفتاری جدید در نسل جوان، همراه با شکاف‌های ارزشی ناشی از تکنولوژی‌های نوظهور، چالش‌های مهمی برای سیاست‌گذاران ایجاد کرده است. شناخت نسل زد (Z) در این شرایط اهمیتی ویژه دارد. برای این شناخت، مفاهیم «جامعه‌پذیری سیاسی» و «هویت ملی» از جامع‌ترین چهارچوب‌ها به‌شمار می‌روند. پرسش اصلی پژوهش این است که چه نسبتی میان جامعه‌پذیری سیاسی و هویت ملی در ایران وجود دارد. این پژوهش با روش کمّی و نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای از میان 350 دانشجوی کارشناسی دانشگاه علامه طباطبایی انجام شده است. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه و روش تحلیل داده‌ها نرم‌افزار SPSS بوده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هویت ملی 4/84 درصد دانشجویان در سطح بالا قرار دارد؛ در‌حالی‌که جامعه‌پذیری سیاسی آنان پایین‌تر و معادل 1/51 درصد است. آزمون همبستگی پیرسون با ضریب 541/0 نشان داد که میان جامعه‌پذیری سیاسی و هویت ملی رابطه‌ای مستقیم و در حد متوسط برقرار است؛ با‌این‌حال، کاهش جامعه‌پذیری سیاسی به کاهش هویت ملی منجر نشده است. این نتیجه بیانگر پیچیدگی رابطه جامعه‌پذیری سیاسی و هویت ملی در ایران است؛ به‌گونه‌ای‌که هویت ملی مستقل از سطح پایین جامعه‌پذیری سیاسی در وضعیت نسبتاً بالایی باقی مانده است. بر این اساس، نتایج پژوهش حاضر ضرورت سیاست‌گذاری‌های دقیق‌تر برای کاهش شکاف‌های ارزشی و شناخت عمیق‌تر نسل جدید را مورد تأکید قرار می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

- احمدی، حمید (۱۳۸۸). بنیادهای هویت ملی ـ ایرانی، چهارچوب نظری هویت ملی شهروندمحور. تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
- اژدی، بهناز (۱۳۹۶). هویت ملی و جامعه اطلاعاتی، آسیب‌شناسی بعد سیاسی هویت ملی در عصر جامعه اطلاعاتی. تهران: نگاه معاصر.
- افضلی، رسول؛ احمدی، سید عباس؛ زارعی، بهادر و محسنی، سیدضیا (۱۳۹۸). «تبیین اثرات شکاف سنی بر هویت اجتماعی ـ سیاسی دانش‌آموزان شهر تهران»، نشریه مجلس و راهبرد، شماره ۹۸: ۳۰۳-۳۰۵.
- ایمانی، محمدتقی (۱۳۶۹). «جامعه‌پذیری سیاسی»، مجله پژوهشی دانشگاه اصفهان، جلد ۳. شماره ۱ و ۲: ۸۱-۹۶.
- ایمانی، محمدتقی؛ روحانی، علی‌ (۱۳۹۲). «هویت اسلامی و هویت‌های رقیب (هویت جهانی، ملی و قومی)؛ مطالعه موردی دانشجویان شیراز»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره ۶. شماره ۱: ۱۲۷-۱۴۸.
- خرمشاد، محمدباقر؛ رهبر، عباسعلی؛ نیکزاد، محمدحسین (۱۴۰۰). «بررسی وضعیت جامعه‌پذیری سیاسی در میان دانشجویان؛ مطالعه موردی دانشجویان دانشگاه علامه طباطبایی»، ماهنامه علمی ـ پژوهشی جامعه‌شناسی سیاسی ایران، سال پنجم. شماره ۱۱ (بهمن ۱۴۰۱).
- خواجه‌سروی، غلامرضا (۱۳۹۴). «عوامل مؤثر بر جامعه‌پذیری سیاسی دانشجویان دانشگاه‌های دولتی ایران»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال ششم: ۳۱-۵۵.
- داوسون، ریچارد؛ پرویت، کنت؛ داوسون، کارن (۱۳۸۲). جامعه‌پذیری سیاسی. ترجمه مهدی جواهری‌فر. اهواز: لاجورد.
- راش، مایکل (1377). جامعه و سیاست؛ مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی. ترجمه منوچهر صبوری. تهران: سمت.
- رجایی، فرهنگ (۱۳۸۲). مشکله هویت ایرانیان امروز؛ ایفای نقش در عصر یک تمدن چند فرهنگ. تهران: نشر نی.
- زاهد، سعید (۱۳۸۰). «هویت ملی ایرانیان»، فصلنامه راهبرد یاس. سال اول. شماره ۴: ۱۲۹-۱۳۸.
- سبکتکین‌ریزی، قربانعلی؛ شاعری، فاطمه (۱۳۹۹). «بررسی رابطه بین ابعاد جامعه‌پذیری سیاسی با مشارکت در بجنورد»، فصلنامه جامعه‌شناسی ایران. سال سوم. شماره ۴: ۱۲۹-۱۹۹.
- سپهر، مسعود (۱۳۸۹). «یک چهارچوب نظری برای جامعه‌پذیری سیاسی نوجوانان»، دانشنامه حقوق و سیاست. شماره 13. بهار و تابستان ۱۳۸۹: 77-55.
- سلگی، محمد؛ اسکندری، حسن؛ دلاور، علی و برجعلی، احمد (۱۳۹۴). «ساخت، پایاسازی و اعتباریابی آزمون هویت ملی و اجتماعی»، فصلنامه اندازه‌گیری تربیتی. دوره ششم. شماره ۲: ۵۳-۸۸.
- طلوعی، علی؛ زراعتگر، علی‌اکبر (۱۳۹۰). «بررسی نقش تلویزیون بر جامعه‌پذیری سیاسی دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد»، فصلنامه پژوهش اجتماعی، سال چهارم. شماره ۱۲: ۵۵-۷۴.
- عباس‌زاده‌مرزبالی، مجید (۱۴۰۱). هویت ملی و ارکان و مؤلفه‌های آن در ایران. تهران: اندیشه احسان.
- عباسی‌شوازی، محمدتقی؛ پناهی‌نسب، صادق؛ اسمعیل‌خانی، درنا (۱۴۰۱). «مطالعه رابطه جامعه‌پذیری سیاسی، آگاهی سیاسی و اثربخشی سیاسی بر مشارکت سیاسی در میان دانشجویان دانشگاه شیراز»، ماهنامه علمی جامعه‌شناسی ایران. سال پنجم. شماره ۱۱: ۵۰۸۱-۵۱۰۲.
- قوام، عبدالعلی (۱۳۶۹). «درآمدی بر جامعه‌پذیری سیاسی»، فصلنامه علوم اجتماعی. جلد ۲. شماره ۱: ۲۲۷-۲۳۸.
- متولیان، سید علی؛ ملائکه، حسن؛ محمدنژاد، ایران (۱۳۹۸). «بررسی رابطه بین شبکه اجتماعی مجازی و جامعه‌پذیری سیاسی در ایران معاصر؛ مطالعه موردی دانشجویان دانشکده علوم اجتماعی تهران»، نشریه پژوهش‌های سیاسی و بین‌المللی. شماره : ۱۰۵-۱۲۸.
- مهرداد، هرمز (۱۳۷۶). زمینه‌های جامعه‌شناسی سیاسی: جامعه‌پذیری سیاسی. تهران: پاژنگ.
- نظری، مینا؛ علی‌حسینی، علی؛ امام‌جمعه‌زاده، سیدجواد و پوررنجبر، مهدیه (۱۳۹۳). «بررسی رابطه جامعه‌پذیری و مشارکت زنان»، پژوهشنامه زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. سال پنجم. شماره ۱: ۱۶۱-۱۸۵.
- Brewer, M. B. (2001). “The Many Faces of Social Identity: Implications for Political Psychology”. Political Psychology (1) 22: 115-125.
- Castells, M. (2010). The power of identity (2nd ed., with a new preface). Wiley-Blackwell.
- Dalton, R. J. (2008). The Good Citizen: How a Younger Generation Is Reshaping American Politics. CQ Press.
- Easton, D., & Dennis, J. (1969). Children in the political system: Origins of political legitimacy. The University of Chicago Press.
- Eskstein, H. (1961). A theory of stable democracy research monograph no 10,center international studies.. Princeton Univercity.
- Hooghe, M. (2004). «Political socialization and the future of politics». Acta Politica. 39: 331-341.
- Jenkins, R. (2008). Social Identity (3rd ed.). Routledge.
- Kellner, D. (1995). Media Culture: Cultural Studies, Identity Politics between the Modern and the Postmodern. London: Routledge.
- Miller, D. (1995). On Nationality. Oxford: Clarendon Press.
- Moua, M., & Lamborn, S. (2008). “Ethnic socialization of Hmong American adolescents”, Biennial Meetings of the Society for Research on Adolescence. Chicago IL.
- Pye, L. W. (1965). “Introduction: Political Culture and Political Development”. In L. W. Pye & S. Verba (Eds.), Political Culture and Political Development (pp. 3-26). Princeton University Press.
- Verba, S. (Eds.). (1965). Political Culture and Political Development. Princeton University Press.
- Waters, T., & Leblanc, K. (2005). “Refugees & education: mass public schooling without a nationstate”, Comparative Education Review. 49: 129-147.
- Xu, J., Shim, S., Lotz, S., & Almeida, D. (2004). “Ethnic identity, socialization factors, and culture-specific consumption behavior”. Journal of Consumer Marketing. (Note: entry incomplete in the source file, generated based on standard citation details).