ارزیابی چرخه سیاستگذاری زبان در افغانستان
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1
دانشیار، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. (نویسندهی مسئول)
2
دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
10.22034/rjnsq.2025.509377.1672
چکیده
زبان یکی از بنیادیترین مؤلفههای هویت فرهنگی و ملی محسوب میشود. افغانستان، باوجود تنوع گسترده زبانی، در عرصه سیاستگذاری زبانی با چالشهای تاریخی مواجه بوده است. پس از استقلال، زبان پشتو با الگوبرداری از الگوی دولت ـ ملتهای مدرن، بهعنوان ابزار وحدت ملی در اولویت سیاستگذاری قرار گرفت. این مقاله با طرح این پرسش که رویکرد حکومتها در اجرای خطمشیهای زبانی در طول تاریخ افغانستان چه بوده و این سیاستها تا چه اندازه مبتنیبر اسناد حقوقی و فرامین قانونی اجرا شدهاند، به بررسی عملکرد تاریخی دولتها در قبال زبانها میپردازد. روش تحقیق، کیفی و مبتنیبر تحلیل تاریخی منابع اسنادی و کتابخانهای است. یافتهها نشان میدهد که باوجود پیوند عمیق زبان فارسی با فرهنگ و هویت این سرزمین، تلاشهایی برای کاهش جایگاه آن و جایگزینی زبان دری و همچنین، حمایت از زبانهای محلی، با هدف جلوگیری از تثبیت فارسی بهعنوان زبان غالب صورت گرفته است که اغلب از تحقق به اهداف تعیینشده در رابطه با جایگاه زبان فارسی بازماندهاند.
کلیدواژهها
- آکادمی علوم افغانستان. (بیتا). «معرفی آکادمی علوم افغانستان». بازیابیشده از: https://asa.gov.af/page/1254
- اسلامی، روحالله؛ حصین، بصیراحمد؛ اطهری، سید حسین (۱۴۰۳). «سازوکار ایدئولوژی فارسیزدایی در افغانستان»، فصلنامهی مطالعات ملی. 25 (1)، شماره پیاپی 97، صص 94-91.
- اشرف، احمد؛ نیولی، گرارد؛ شهبازی، شیاپوری (1395). هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی. تهران: نشر نی.
- افغان، نجمالدین فریاد (1384). نگرشی بر تاریخ معاصر افغانستان. پشاور: انجمن نشراتی دانش.
- اونیل، پاتریک (۱۳۸۶). مبانی سیاست تطبیقی (سعید میرترابی، مترجم). تهران: قومس.
- بی.بی.سی. فارسی (2020، ۹ فبروری). «اشرف غنی: برای بازتعریف هویت ملی نیاز به اجماع داریم»، بازیابیشده از: https://www.bbc.com/persian/afghanistan-51425535.
- بلومفیلد، لئونارد (۱۳۷۹). زبان (علیمحمد حقشناس، مترجم). تهران: دانشگاه تهران.
- پاپلی یزدی، محمدحسین (۱۳۷۲). افغانستان: اقوام ـ کوچنشینی: مجموعه مقالات. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- حبیبی، عبدالحی (1341). پشتو و لویکان غزنه. کابل: نشریات انجمن تاریخ: 5-4.
- حقایق، بابک؛ ریاحیپور، بابک (1377). دایرةالمعارف بزرگ زرین. تهران.
- خانلری، پرویزناتل (1347). زبانشناسی و زبان فارسی. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
- خبرآنلاین. (1403). «دستور رهبر طالبان درباره زبان فارسی/ ملاهبتالله مجازات تعیین کرد». بازیابیشده از:
- دایرةالمعارف آریانا (1956). ج ۳. کابل: 870-410.
- دولتآبادی، بصیر احمد (۱۳۸7). شناسنامه افغانستان. تهران: انتشارات عرفان.
- دیکشنری کمبریج (بیتا). تعریف زبان مادری. بازیابیشده از: MOTHER TONGUE | English meaning - Cambridge Dictionary.
- ---------- (بیتا). تعریف زبان محلی. بازیابیشده از: VERNACULAR | English meaning - Cambridge Dictionary
- راهی، ا. (۲۰۲۰). «زمانی که زبان اردو در افغانستان زبان غالب بود». اکسپرس تریبیون. بازیابیشده از: https://tribune.com.pk/article/97514/when-urdu-was-the-dominant-language-in-afghanistan
- رشید، احمد (۱۳۸۲). طالبان: زنان، تجارت مافیا و پروژه عظیم نفت در آسیای مرکزی (نجله خندق، مترجم). تهران: نشر بقعه.
- رضوی غزنوی، علی (۱۳۵۷). نثر دری افغانستان: سی قصه. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
- روزنامه ۸ صبح (۱۴۰۲). «ایجاد شورای عالی زبانها؛ اقدام علمی یا پروژه سیاسی؟» بازیابیشده از: https://8am.media/fa/creation-of-the-supreme-council-of-languages-scientific-action-or-political-project/
- رهنوش (1402). «سیاست زبانی طالبان؛ نگرانی اقلیتهای زبانی در افغانستان. بی.بی.سی فارسی». بازیابیشده از: https://www.bbc.com/persian/articles/czv1xyq8n27o.
- سارلی، ناصرقلی (۱۳۸۷). زبان فارسی معیار. تهران: هرمس.
- سازمان اطلاعات مرکزی ایالاتمتحده (۲۰۱۷). «منابع اطلاعاتی (Publications and Resources). آرشیو اینترنتی Wayback Machine». بازیابیشده از:
- سازمان اطلاعات مرکزی ایالاتمتحده. (۲۰۲۳). «افغانستان ـ کتاب واقعیات جهان» (The World Factbook). بازیابیشده از: Afghanistan - The World Factbook.
- کابل نو (2024). «روز زبان ازبکی در فاریاب؛ بزرگداشت در میان نگرانیها از تبعیض زبانی». بازیابیشده از:
https://kabulnow.com/2024/10/uzbek-language-day-celebrated-in-faryab-amid-concerns-of-linguistic-discrimination/
- شفقنا افغانستان (2023). «گزارش درباره تبعیض زبانی و قومی». بازیابیشده از: https://af.shafaqna.com/FA/622470
- شفقنا (1403). «طالبان آموزش زبان پشتو را برای کارمندان دولتی در دایکندی اجباری کردند». خبرگزاری شیعیان افغانستان. بازیابیشده از: https://af.shafaqna.com/FA/622470
- صفا، ذبیعالله (1369). تاریخ ادبیات در ایران. تهران: انتشارات فردوس.
- طنین، ظاهر (۱۳۸۴). افغانستان در قرن بیستم 1996 – 1900. تهران: عرفان.
- غبار، میر غلام محمد (1346). افغانستان در مسیر تاریخ. کابل: نشرات مؤسسه چاپ کتب.
- ---------- (1378). تاریخ ادبیات افغانستان: دوره محمدزاییها. پشاور: مرکز نشاراتی آرش.
- فرشیدورد، خسرو (۱۳۶۳). درباره ادبیات و نقد ادبی. جلد دوم. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
- ---------- (۱۳۸۰). لغتسازی و وضع و ترجمه اصطلاحات علمی و فنی و یادداشتها درباره فرهنگستان و برنامهریزی برای زبان و ادبیات و تاریخ فارسی. تهران: شرکت انتشارات سوره مهر.
- فرنگیس، نجیبالله (2003). «افغانستان: طرح پیشنهادی بحثبرانگیز زبان باعث مناظره شده است»، رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی. ۳ ژوئیه ۲۰۰3: .https://www.rferl.org/a/1104868.html
- فرهنگ، میر محمد صدیق (۱۳۷۱). افغانستان در پنج قرن اخیر. تهران: انتشارات درخشش.
- قانون اساسی نافذ افغانستان (2004). «وزارت عدلیه». بازیابیشده از: قانون اساسی نافذ افغانستان| وزارت عدلیه.
- قلیپور، رحمتالله؛ غلامپور آهنگر، ابراهیم (1389). فرایند سیاستگذاری عمومی در ایران. تهران: مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
- کاظمی، محمدکاظم (1382). همزبانی و بیزبانی. تهران: محمدابراهیم شریعتی افغانستانی.
- کوهکن، ح. (2020). «گزارشی درباره وضعیت زبان ازبکی در افغانستان»، بیبیسی فارسی. بازیابیشده از: www.bbc.com.
- لنگر، ن. (۱۴۰۲). «وزارت تحصیلات: پشتو زبان معیار است و سایر زبانها فرعی خوانده شده است». ایندیپندنت فارسی. بازیابیشده از: https://www.independentpersian.com/node/332736
- ماگنوس، رالف. اچ، نبیادن (۱۳۸۰). افغانستان: روحانی، مارکس و مجاهد. ترجمه قاسم ملکی. تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
- مدرسی، یحیی (۱۳۶۸). درآمدی بر جامعهشناسی زبان. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- مرکز خبرنگاران افغانستان (۱۳۹۱). «دستور شورای وزیران برای جلوگیری از پخش برنامهها به زبانها و لهجههای بیگانه» در رادیو و تلویزیونهای کشور. قابل بازیابی از: https://afjc.media/news/afghanistan/kabul-capital/.
- مولایی، میراحمد (۱۳۸۱). خاطرات و تاریخ (افغانستان ۱۳۴۴ ـ ۱۳۰۲ ش). جلد دوم. تهران: انتشارات هوای رضا.
- نورستانی، محمد اکبرشور ماچ (1350). جغرافیای عمومی افغانستان. کابل: مؤسسه انتشارات زوری.
- وزارت تحصیلات عالی افغانستان (۲۰۱۶). «تجزیهوتحلیل بخش آموزش. مشارکت جهانی برای آموزش (Global Partnership for Education)». بازیابیشده از: https://www.globalpartnership.org/node/document/download?file=sites/default/files/education-sector-analysis-afghanistan.pdf
- وکیلی، عزیزالدین (1356). دیوان تیمور شاه. کابل: مطبعه دولتی کابل.
- هاتساند، آ. (2019، 23 اپریل). «نیاز به آموزش دوزبانه در افغانستان». یوریشیا ریویو: https://www.eurasiareview.com/23042019-the-need-for-bilingual-education-in-afghanistan./
- هروی، نجیب مایل (1371). تاریخ و زبان در افغانستان. چاپ دوم. تهران: مجموعه انتشارات ادبی و تاریخی.
- یسنا، محمدیعقوب (۱۳۹۸). «جایگاه زبان پارسی در افغانستان»، فصلنامه کاوشنامه زبان و ادبیات فارسی. سال بیستم. شماره 40.
- یونسکو (۲۰۱۰). «خبرنامه دفتر یونسکو در کابل». بازیابیشده از: https://unama.unmissions.org/sites/default/files/UNESCO.
- Birkland, T, A. (2014). “An Introduction to the policy process: Theories, Concepts and Models of policy policy making”. Routledge. 52: 32-38.
- Canagarajah, S. (2007). “Lingua franca English, multilingual communities, and language acquisition”. The Modern Language Journal. 91: 923-939.
- Dinakhel, Muhammad Ali (2018). An Analysis Of Conflict Between Pashto And Dari Languages Of Afghanistan. 85- Islamabad: Central Asia: 86-93.
- Dye, T. R. (1995). Undrstanding Public policy, Eight Edition. New Jersey: Prentice Hall, Englewood Cliffs.
- Hartmann,R.R.K.,& James, G. (1998). Dictionary of lexicography. London: Routledge.
- Howlett, M. Ramesh, M. & Perl, A. (2009). Studying public policy: policy cycles and policy subsystems. (vol. 3). Oxford: oxford university press.
- Mckay, S. L. (2006). EIL curriculum development. In Rubdy, R. & Saraceni, M. (Eds.), English in the world: Global rules, global roles. London: Continuum: 114-129.
- Naji Meidani, E. Pishghadam, R. Ghonsooly, Behzad, & Hosseini Fatemi, A. (2015). “The role of home culture in English language classes: A comparison of three different viewpoints”. Language and Translation Studies. 47(4): 91-105.
- Peter, Guy B. Pierre, Jon (ed) (2006). Handbook of public policy. London, SAGE publications.
- Smith, L. E. (1983). Readings in English as an international language. New York: Pergamon Press.
- Yuen, K. M. (2011). “The representation of foreign cultures in English text- books”. ELT Journal. 65(4): 458-466.
