تحلیل محتوای کتابهای مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی از منظر ایرانگرایی
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
پژوهشگر پسادکتری رشته تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران، اهواز، ایران (نویسنده مسئول).
10.22034/rjnsq.2025.529767.1699
چکیده
یکی از راههای مهم تقویت ایرانگرایی، بهعنوان یکی از ارکان کلیدی هویت ملی ایرانیان، آموزش و تعلیم مطلوب و شایسته آن در کتابهای درسی آموزشوپرورش است؛ چراکه بیتوجهی به این مسئله مهم، سبب ضعف و بحران در انسجام ملی ایرانیان میگردد. بر همین اساس، هدف پژوهش حاضر بررسی و تحلیل محتوای کتابهای درسی مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی از منظر توجه به مؤلفههای ایرانگرایی است. سؤال اصلی پژوهش حاضر آن است که مؤلفههای ایرانیت در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی چه جایگاهی دارند؟ یافتههای این بررسی نشان میدهد که هفت مؤلفهی تاریخ ایران؛ آثار باستانی، تاریخی، هنری و معماری ایران؛ شخصیتها، مشاهیر و بزرگان ایرانی؛ نمادها، سنن و آدابورسوم ملی ایران؛ سرزمین ایران؛ زبان، قومیت، نژاد ایرانی و دین مهمترین مؤلفههای ایرانگرایی بودهاند که در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی بازنمایی شدهاند. ارزیابی و تحلیل این مؤلفهها نشان میدهد که پدیده ایرانگرایی سهم بهنسبت خوبی را در محتوای این کتابها که همان متن، تمرین و تصویر است به خود اختصاص داده است. ازسوی دیگر، این بررسی نشان داد که در بین کتابهای مطالعات دوره ابتدایی، کتاب چهارم با 409 بار بازنمایی مؤلفههای هفتگانه ایرانگرایی، دربرگیرنده بیشترین فراوانی بوده و کتاب مطالعات اجتماعی سوم با 19 بار بازنمایی، کمترین محتوا را دارد. از میان مؤلفهها و شاخصهای موردبررسی در این پژوهش، تاریخ ایران با 238 بار و دین زرتشت با 12 بار در هر چهار کتاب مطالعات اجتماعی بهترتیب بیشترین و کمترین بازنمایی را داشتهاند. همچنین، یافتههای این بررسی نشان میدهد که محتوای این کتابها دارای کمبودها و ضعفهایی ازنظر ایرانگرایی هستند که برنامهریزان درسی با نگاه آسیبشناسانه به آنها میتوانند محتوای غنیتری را برای این کتابها در راستای تقویت ایرانگرایی و انسجام و وحدت ملی تدوین کنند. روش پژوهش در این تحقیق توصیفی ـ تحلیلی در قالب تحلیل محتوا است. برای تجزیهوتحلیل دادهها از روش شمارش فراوانی و درصد فراوانی استفاده شده است.
کلیدواژهها
احمدی، حمید (1388). بنیادهای هویت ملی ایرانی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
- اسمیت، آنتونی دی (1383). ناسیونالیسم، نظریه، ایدئولوژی، تاریخ. ترجمه منصور انصاری. تهران: انتشارات تمدن ایرانی.
- اشبولر، برتولد (1377). تاریخ ایران در قرون نخستین. ترجمه جواد فلاطوری. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- اشرف، احمد (1403). هویت ایرانی به سه روایت. ترجمه حمید احمدی. تهران: نشر نی.
- اوزکریملی، اوموت (1383). نظریههای ناسیونالیسم. ترجمه محمدعلی قاسمی. تهران: تمدن ایرانی.
- پورشکری، علیرضا؛ شریفیان، فریدون؛ نصراصفهانی، احمدرضا (1399). «تحلیل محتوای کتابهای درسی مطالعات اجتماعی دوره اول متوسطه براساس مؤلفههای میراث فرهنگی»، فصلنامه مطالعات ملی. سال بیستویکم. شماره 1. پیاپی 81: 46-27.
- پورداود، ابراهیم (2536). یشتها به کوشش بهرام فرهوشی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- جعفری دهقی، محمود (1392). بازشناسی منابع و مآخذ تاریخ ایران باستان؛ از ورود آریاییها تا سقوط امپراطوری ساسانی. تهران: انتشارات سمت.
- خالقی مطلق، جلال (1388). ایران در گذشت روزگاران، سخنهای دیرینه مجموعه مقالات درباره فردوسی و شاهنامه. به کوشش علی دهباشی. تهران: انتشارات افکار.
- دلاور، علی (1374). مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی. تهران: رشد.
- رزازی فر، افسر (1379). «الگوی جامعهشناختی هویت ملی در ایران»، فصلنامه مطالعات ملی. سال دوم. شماره 5: 133-101.
- رضوانی، روحالله (۱۳۸۹). «تحلیل محتوا»، فصلنامه پژوهش. سال دوم. شماره 1: ۱۶۷-۱۳۷.
- سادات میرترابی، عطیه (1401). «تحلیل محتوای کتب مطالعات اجتماعی دوره دوم ابتدایی سال تحصیلی 1401-1400 براساس مؤلفههای هویت ایرانی ـ اسلامی»، پایان نامه کارشناسی ارشد، گروه علوم تربیتی. دانشگاه غیردولتی ـ غیرانتفاعی رفاه.
- سبکتکین ریزی، قربانعلی؛ سدیدپور، سمانه سادات (1398). «هویت ایرانی از دیدگاه صاحبنظران و مردم»، دوفصلنامه مسائل اجتماعی ایران. سال دهم. شماره 1: 123-101.
- سعیدی فر، محمد (1391). «ایرانگرایی اشکانیان»، پایاننامه کارشناسی ارشد رشته تاریخ. دانشگاه تهران.
- سنایی، مهدی (1389). احیای تمدن ایرانی و اسلامی. تهران: نشر کمیل.
- شارپ، رلف نارمن (1384). فرمانهای شاهنشاهی هخامنشی. تهران: انتشارات پازینه.
- صانعی مهری، زهره؛ رزمآزما، پری (1399). «تحلیل محتوای کتاب مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی ازنظر میزان توجه به هویت ملی و هویت دینی»، علوم تربیتی از دیدگاه اسلام. سال هشتم. شماره 15: 256-241.
- صیدخانی، مریم (1399). «بازنمایی مؤلفههای هویت ملی (بعد ایرانیت، اسلامیت، جهانیت) در محتوای کتابهای درسی دوره ابتدایی (فارسی بخوانیم، بنویسیم و دانش اجتماعی)»، پایاننامه کارشناسی ارشد رشته مطالعات فرهنگی. دانشگاه ایلام.
- فرهوشی، بهرام (1386). ایرانویچ. تهران: دانشگاه تهران.
- فوران، جان (1378). مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی ایران. ترجمه احمد تدین. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
- قربانی، قدرتالله (1383). «هویت ملی از دیدگاه استاد مطهری»، فصلنامه مطالعات ملی. سال پنجم. شماره 18: 86-83.
- کاتم، ریچارد (1371). ناسیونالیسم در ایران. ترجمه احمد تدین. تهران: نشر نی.
- کچویان، حسین؛ جوادی یگانه، محمدرضا (1386). تطورات گفتمانهای هویتی ایران، ایرانی در کشاکش با تجدد و مابع تجدد. تهران: نشر نی.
- مرشدیزاد، علی؛ احمدلو، کاووس (1396). «مؤلفههای هویت اسلامی و ایرانی در اندیشه آیتالله خامنهای»، فصلنامه مطالعات ملی. سال 18. شماره 2. پیاپی 70: 76-64.
- موسیپور میاندهی، پری؛ محبوبه منصوری (1401). «تحلیل محتوای کتاب مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی در سال 1400-1399 براساس میزان توجه به مؤلفههای هویت ملی»، نشریه پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی. سال چهارم. شماره 1. پیاپی 11: ۱۲۷-۱۰۷.
- میربلوچ زهی، فاطمه؛ جانآباد، فاطمه؛ ریگی، صدیقه؛ شهرکی، زهرا (1398). «ارائه راهکارهای اجرایی برای تقویت هویت اسلامی ایرانی کودکان در مراکز پیشدبستانی»، مجله پیشرفتهای نوین در روانشناسی، علم تربیتی و آموزشوپرورش. سال دوم. شماره 21: 74- 64.
- نجار نهاوندی، مریم؛ قربانعلیزاده، مژده (1393). «تحلیلی بر هویت ملی در کتب درسی (مطالعه موردی مطالعات اجتماعی)»، پژوهشهای تربیتی. شماره 29: 101-49.
- نجفی، موسی و جمعی از نویسندگان (1389). هویت ملی ایرانیان و انقلاب اسلامی. تهران: نشر نو.
- نصری، قدیر (1387). مبانی هویت ایرانی. تهران: تمدن ایرانی.
- وثوقی، محمدباقر (1383). بررسی منابع و مآخذ تاریخ ایران پیش از اسلام. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
- هاشمی، سید ضیا؛ قربانعلیزاده، مژده (1393). «هویت ملی در کتب مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی»، فصلنامه مطالعات ملی. سال پانزدهم. شماره 4. پیاپی 60: 71-49.
- هرودت، (1389). تاریخ هرودت. جلد 2. ترجمهی مرتضی ثاقبفر. تهران: اساطیر.
- هولستی، ال از (1373). تحلیل محتوای در علوم اجتماعی و انسانی. ترجمه نادر سالارزاده امیری. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
