شبکه‌های اجتماعی و برساخته شدن هویت دیجیتال ایرانیان؛ مطالعه موردی شبکه اجتماعی اینستاگرام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علی اشرف نظری 1
پرهام پوررمضان 2
1 دانشیار، دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دپارتمان علوم سیاسی، تهران، ایران (نویسنده مسئول).
2 دکتری علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/rjnsq.2025.525292.1695
چکیده
ازآنجا که امروزه با مفهوم «هویت» به‌عنوان یک اصل بنیادین مواجه هستیم، پدیده‌های نوظهوری مانند «هویت دیجیتال» اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده‌اند و می‌توانند در بستر جامعه ایران به موضوعی چالش‌برانگیز تبدیل شوند. منظور از هویت دیجیتال، همان حضور، مشخصات و رفتار یک فرد، سازمان یا یک سامانه در فضای مجازی است. این هویت می‌تواند شامل اطلاعات شخصی، فعالیت‌ها، تعاملات و اثر دیجیتال باشد که فرد یا سازمان در بسترهای آنلاین بر جای می‌گذارد. حال با توجه به موارد مذکور، این مقاله با مطالعه فاصله بین ادراک از خود و حضور سلبریتی‌های سیاسی شبکه اینستاگرام در شکل‌دهی به هویت دیجیتال، به تبیین دلایل و تبعات این فاصله بر آینده رابطه میان هویت دیجیتال و نهادهای تصمیم‌ساز دولتی می‌پردازد. روش پژوهش اثر، تحلیل کیفی و استقرایی (رسیدن از مشاهدات به استدلال) بوده و ابزار گردآوری اطلاعات مطالعه کتابخانه‌ای و اسنادی، مصاحبه ساختارمند براساس مدل کوکران در قالب پرسشنامه از 200 نفر از دانشجویان و فارغ‌التحصیلان دانشگاهی و اندیشکده‌ای بوده است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که شبکه‌های اجتماعی تأثیر قابل‌توجهی بر بازتعریف هویت ایرانیان داشته‌اند؛ زیرا از یک‌سو، فضای نسبتاً باز این پلتفرم‌ها و دسترسی آسان به اطلاعات متنوع، به غنی‌تر شدن هویت‌های فردی و فرهنگی کمک کرده و ازسوی دیگر، گسترش شایعات و اطلاعات نادرست در همین فضا، باعث رواج شبه‌علم و ایجاد سردرگمی در درک هویت دیجیتال شده است.
کلیدواژه‌ها
واقعیت، شبکه‌های اجتماعی، علم، هویت دیجیتال، ناواقعیت
-        آکادمی تحلیل آماری ایران (1403). «مدرسه کمّی و کیفی». تاریخ آخرین مراجعه 20/07/1403. قابل بازیابی در: https://analysisacademy.com/2959.html.
-        احمدوند، شجاع (1401). «علم و شبه‌علم در مطالعات دولت‌پژوهی معاصر در ایران»، فصلنامه دولت‌پژوهی. دوره 8. شماره 30: 291-261.
-     حیدری، شقایق (1402)، «هویت‌سازی‌های جدید و مسئولیت‌پذیر در پرتو تمهید آموزش شهروندی دیجیتال به دانش‌آموزان»، فصلنامه مطالعات ملی. دوره 24. شماره 95: 58-29.
-     خانیکی، هادی؛ خجیر، یوسف (1398). «ظرفیت‌ها و چالش‌های شبکه‌های اجتماعی مجازی برای جامعه مدنی ایران»، فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین. دوره 5. شماره 17: 69-35.
-        خرمشاد، محمدباقر؛ سوری، فرزاد (1398). «نقش سرمایه اجتماعی در جامعه‌پذیری سیاسی (مطالعه موردی: دانشجویان مقطع کارشناسی دانشگاه‌های دولتی شهر تهران)»، پژوهش‌های راهبردی سیاست. دوره 8. شماره 29: 79-43.
-        رسولی، هاتف، والمحمدی، چنگیز؛ آزاد، ناصر؛ عباس‌پور اسفدن، قنبر (1400). «ارائه چهارچوب مدیریت هویت دیجیتال در فضای سایبر با رویکرد آمیخته»، فصلنامه امنیت ملی. دوره 11. شماره 40: 154-121.
-        رفیع، حسین؛ رزمی، سروش (1400). «بررسی مدیریت شبکه‌های اجتماعی در فضای سیاسی ایران به‌عنوان یک مسئله بدخیم»، پژوهش‌های راهبردی سیاست. دوره 10. شماره 36: 148-125.
-        صفایی، صفی‌الله (1401). «بررسی تأثیر سبک زندگی دیجیتال بر هویت اجتماعی (مورد مطالعه: دانش‏ آموزان دختر و پسر مقطع دبیرستان شهر همدان)»، فصلنامه مطالعات جامعه‌شناختی شهری. دوره 12. شماره 45: 126-93.
-        عیوضی، محمدرحیم؛ نوریان، احمد (1400). «بررسی روندهای آینده شبکه‌های اجتماعی و تأثیرات آن بر امنیت ملی»، فصلنامه مطالعات مدیریت راهبردی دفاع ملی. دوره 5. شماره 17: 284-257.
-        قدیمی، اکرم؛ صفوی، بهاره (1399). «اهمیت ترویج علم در کاهش شبه‌علم در دوران کووید 19»، فصلنامه رهیافت. دوره 30. شماره 79: 36-25.
-        محمدی قلعه‌تکی، آریا برزن؛ پوررمضان، پرهام (1402). «هوش مصنوعی، سوگیری داده‌ها و استعمار دیجیتال»، مجموعه مقالات همایش بین‌المللی هوش مصنوعی و دیپلماسی‌های نوین، تهران. دانشگاه تهران. دانشکده مطالعات جهان: 173-157.
-         محمودی، محمدهادی؛ پازوکی، شهرام (1400). «طرح شیعه از علم دین»، فصلنامه شیعه شناسی. دوره 19. شماره 74: 28-7.
-        ناظمی، مسلم؛ قدیمی، اکرم؛ فراستخواه، مقصود (1402). «بررسی مدل مفهومی مصرف مجازی دیجیتال در کاربران تهرانی شبکه‌های اجتماعی»، فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات. دوره 19. شماره 70: 124-95.
-         نظری، علی ‌اشرف؛ پیرانی، شهره (1396). «نظریه هویت اجتماعی و بازنمایی کنش هویتی داعش»، فصلنامه مطالعات ملی. دوره 18. شماره 2: 98-77.
-         نظری، علی ‌اشرف (1401). «پژوهش مصاحبه‌محور و امکان درک داده‌های سیاسی»، رهیافت‌های سیاسی و بین‌الملل». دوره 14. شماره 2: 183-159.
-        هاشم‌لو، جعفر (1403). «نظریه‌های هویت اجتماعی». تاریخ آخرین مراجعه 20/07/1403. قابل بازیابی در: https://jafarhashemlou.blogfa.com/post/1770
-     Basir, S. N. M., Habib Sultan, N. H., Johanis, M. A., & Ibrahim, S. B. M. (2024). “Solidariti Palestin: Kedinamikan Tindakan Boikot Dari Perspektif Teori Identiti Sosial”. International Journal of Law, Government and Communication. 9 (37). 71-84: https://doi.org/:10.35631/IJLGC.937007.
-     Bucholtz, M., & Hall, K. (2005). “Identity and interaction: a sociocultural linguistic approach”, Discourse Studies, 7 (4-5): 585-614: https://doi.org/10.1177/1461445605054407 (Original work published 2005).
-     Bucholtz, M., & Hall, K. (2005). “Identity and interaction: a sociocultural linguistic approach”. Discourse Studies. 7(4-5): 585-614: https://doi.org/10.1177/1461445605054407 (Original work published 2005).
-     Castells, M. (2009). Communication Power. Oxford University Press.
-     Cover, Rob (2023). Identity and Digital Communication: Concepts, Theories, Practices. London: Routledge.
-     Dinev, T., & Hart, P. (2006). “An extended privacy calculus model for e-commerce transactions”, Information Systems Research. 17 (1): 61–80. https://doi.org/10.1287/isre.1060.0080.
-     Federer, K. W. (2019). “Characteristics of Pseudoscience and its Distinction from Science”, Journal of Science Communication.
-     Jenkins, R. (1997). “Social Identity” (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203130285
-     Turkle, Sherry&  Fernández Pedemonte, D. (2012). “Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other?”, Austral Comunicación. 1 (2): 210–212: https://doi.org/10.26422/aucom.2012.0102.fer.
-     Khadka, C. (2024). “Social Identity Theory and Group Behavior”, TUTA Journal. 12 (1): 105–120: https://doi.org/10.3126/tutaj.v12i1.74063.
-     Lakatos, I. (1970). “Falsification and the Methodology of Scientific Research Programmes”. In Criticism and the Growth of Knowledge.
-     Molenberghs, P. (Ed.). (2022). “The Neuroscience of Intergroup Relations: Global Perspectives on the Neural Underpinnings of Intergroup Behaviour, Ingroup Bias and Prejudice” (1st ed.). Routledge: https://doi.org/10.4324/9781003042426.
-     Papacharissi, Z. (2010). “A private sphere: Democracy in a digital age (Digital Media and Society)”. Digital Media. Polity. 13 (3): 400-419.
-     Westcombe, A. (2019). “I Do Not Think That Word Means What You Think It Means: A Response to Alcock and Reber’s “Searching for the Impossible: Parapsychology’s Elusive Quest”. Journal of Scientific Exploration. 33(4). Retrieved from: https://journalofscientificexploration.org/index.php/jse/article/view/1675.
-     Wellman, B. (2001). “Computer Networks as Social Networks”. Science, 293, 2031-2034. http://science.sciencemag.org/content/293/5537/2031. short http://dx.doi.org/10.1126/science.1065547.
-     Wright, S. (2014). Social Media and Politics: The New Frontier of Online Activism.
-     Zafar, M. (2024). “Henri Tajfel: Explorer of Identity and Difference”: Rupert Brown. CASTE A Global Journal on Social Exclusion. 5(2): 335–341. https://doi.org/10.26812/caste.v5i2.1741.