مؤلفههای هویت دینی و مذهبی در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
دانشآموخته مقطع دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران، اهواز، ایران (نویسنده مسئول).
10.22034/rjnsq.2025.483225.1636
چکیده
کتابهای درسی مهمترین ابزار آموزشوپرورش برای تقویت و تبیین هویت ملی بهویژه بعد دینی آن در وجود دانشآموزان محسوب میشوند. بر همین اساس، هدف پژوهش حاضر بررسی و تحلیل محتوای کتابهای درسی مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی از منظر توجه به مؤلفههای هویت اسلامی و مذهبی (شیعه) است. سؤال اصلی پژوهش حاضر آن است که مؤلفههای هویت اسلامی و مذهبی در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی چه جایگاهی دارند؟ روش پژوهش در این تحقیق توصیفی ـ تحلیلی در قالب تحلیل محتوا است. برای تجزیهوتحلیل دادهها از روش شمارش فراوانی و درصد فراوانی استفاده شده است. یافتههای این بررسی نشان میدهد پنج مؤلفهی تاریخ اسلام و شیعه، اماکن و مکانهای دینی و مذهبی، شخصیتها و بزرگان دینی و مذهبی، نمادها و ارزشهای دینی و مذهبی و همچنین، آداب، احکام و آیینهای دینی و مذهبی مهمترین مؤلفههای هویت اسلامی و شیعی بودهاند که در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی بازنمایی شدهاند. ارزیابی و تحلیل این مؤلفهها نشان میدهد هویت اسلامی و شیعی سهم بسیار بالایی را در محتوای این کتابها که همان متن، تمرین و تصویر است به خود اختصاص دادهاند. همچنین، این بررسی نشان داد که در بین کتابهای مطالعات دوره ابتدایی، کتاب پنجم دربرگیرنده بیشترین فراوانی مربوط به هویت اسلامی و شیعی بوده و کتاب مطالعات اجتماعی سوم ابتدایی کمترین محتوا را دارد. از میان مؤلفهها و شاخصهای موردبررسی در این پژوهش، نمادها و ارزشهای اسلامی با 135 بار و شخصیتها و بزرگان شیعه با 116 بار در هر چهار کتاب مطالعات اجتماعی بهترتیب بیشترین بازنمایی را داشتهاند.
کلیدواژهها
ابنخلدون، عبدالرحمن بن محمد (1352). مقدمه ابن خلدون. ترجمه محمد پروین گنابادی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- احمدی، حمید (1388). بنیادهای هویت ملی ایرانی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
- اشرف، احمد (1403). هویت ایرانی به سه روایت. ترجمه حمید احمدی. تهران: نشر نی.
- اسمیت، آنتونی دی (1383). ناسیونالیسم، نظریه، ایدئولوژی، تاریخ. ترجمه منصور انصاری. تهران: انتشارات تمدن ایرانی.
- افروغ، محمد؛ براتی، بهاره (1392). «عناصر و نمادهای هویت اسلامی در قالی ایرانی»، فصلنامه مطالعات ملی. سال چهاردهم. شماره 1. پیاپی 53. سال چهاردهم: 142-121.
- اکبری، عسکر (1399). «مؤلفههای هویت ایرانی ـ اسلامی در منظومه فکری مقام معظم رهبری»، فصلنامه مطالعات ملی. سال بیستویکم. شماره 3: 64-45.
- اوزکریملی، اوموت (1383). نظریههای ناسیونالیسم. ترجمه محمدعلی قاسمی. تهران: تمدن ایرانی.
- امیری، حسن (1388). ترسیم هویت ایرانی در کتابهای ادبیات فارسی و تاریخ مقطع متوسطه ایران از سال 1320 تا 1344 ش. تهران: بنیاد ایرانشناسی و دانشگاه شهید بهشتی پایاننامه کارشناسی ارشد.
- پروانه، فرهاد (1390). ترسیم هویت دینی (اسلامی، مذهبی و انقلابی) در کتابهای تاریخ متوسطه از سال تحصیلی 1359- 1358 تا 1388- 1378. پایاننامه کارشناسی ارشد. دانشگاه شهید بهشتی.
- پورشکری، علیرضا (۱۳۹۹). «تحلیل محتوای کتابهای درسی مطالعات اجتماعی براساس مؤلفههای میراث فرهنگی»، فصلنامه مطالعات ملی. سال بیستویکم. شماره 1. پیاپی 81: 46-27.
- حاجیانی، ابراهیم (1379). «تحلیل جامعهشناختی هویت ملی در ایران»، فصلنامه مطالعات ملی. سال دوم. شماره 5: 228-193.
- حیدری بیگوند، داریوش (1379). «مسئله بحران هویت جوانان»، مجله نامه انجمن. شماره 4: 111-102.
- خوشخویی، منصور؛ یوسفزاده، محمدرضا؛ سعوه، مولود (1390). «بررسی میزان تأکید کتابهای اجتماعی، تاریخ و فارسی دوره راهنمایی بر هویت اسلامی ایرانی»، فصلنامه مطالعات ملی. سال دوازدهم. شماره 48: 66-51.
- توفیقی، جعفر (1385). آشنایی با دینهای بزرگ. تهران: سمت.
- دهخدا، علیاکبر (1363). لغتنامه دهخدا. جلد چهارم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- دلاور، علی (1374). مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی. تهران: رشد.
- رزازی فر، افسر (1379). «الگوی جامعهشناختی هویت ملی در ایران»، فصلنامه مطالعات ملی. سال دوم. شماره 5: 133-101.
-رواسانی، شاپور (1380). زمینههای اجتماعی هویت ملی. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
- سبکتکین ریزی، قربانعلی؛ سدیدپور، سمانه سادات (1398). «هویت ایرانی از دیدگاه صاحبنظران و مردم»، دوفصلنامه مسائل اجتماعی ایران. سال دهم. شماره 1: 123-101.
- شکربیگی، نرگس (1399). «ثمرات فردی ـ اجتماعی هویت دینی با تأکید بر معارف قرآن کریم و روایات»، فصلنامه اسلام و مطالعات اجتماعی. سال هشتم. شماره 1: 66-37.
- شهرستانی، ابوالفتح (1362). الملل و النحل. ترجمه افضلالدین صدر ترکه. تهران: اقبال.
- طباطبایی، سید محمدحسین (1378). شیعه در اسلام. به کوشش سید هادی خسروشاهی. قم: بوستان کتاب.
- قربانی، قدرت الله (1383). «هویت ملی از دیدگاه استاد مطهری»، فصلنامه مطالعات ملی. سال پنجم. شماره 18: 86-83.
- کتابی، محمود؛ گنجی، محمد؛ احمدی، یعقوب؛ معصومی، رضا (1383). «دین سرمایه اجتماعی و توسعه اجتماعی و فرهنگی»، نشریه جامعهشناسی کاربردی. شماره هفدهم: 192-169.
- کچویان، حسین؛ محمدرضا جوادی یگانه (1386). تطورات گفتمانهای هویتی ایران، ایرانی در کشاکش با تجدد و مابع تجدد. تهران: نشر نی.
- کوهی اقدم، الهام (1402). «بررسی محتوای کتابهای درسی مطالعات اجتماعی دوره دوم ابتدایی براساس شاخصهای هویت ملی، اخلاق و مهارتهای زندگی در سند تحول بنیادین آموزش و پرورش»، پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی. دوره پنجم. شماره 1. پیاپی 15: 40-23.
- گلشن، امین (1402). «واکاوی و تبیین تربیت اخلاقی در محتوای کتابهای مطالعات اجتماعی دوره دوم ابتدایی با استفاده از روش آنتروپی شانون»، پژوهش در آموزش تاریخ. دوره چهارم. شماره اول: 30-15.
- محمدی، مهدی؛ صفری، فرشته؛ جعفری هرندی، رضا (۱۳۹۷). «جایگاه هویت ملی در کتابهای درسی دوره ابتدایی»، پاسداری فرهنگی انقلاب اسلامی. سال هشتم. شماره 17: 29-1.
- محمودی، سیروس (1399). «بررسی جایگاه هویت دینی و انقلابی در سند تحول بنیادین آموزشوپرورش»، نشریه پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی. سال بیستوهشتم. شماره 47: 182-160.
- مرشدیزاد، علی (1380)، «تحول و بحران در هویت فرهنگی ایران از دوره پهلوی اول تا جمهوری اسلامی»، فصلنامه پژوهش، سال ششم. شماره 22 و 23: 108-86.
- مرشدیزاد، علی؛ احمدی، کاووس (1396). «مؤلفههای هویت اسلامی و ایرانی در اندیشه آیتالله خامنهای»، فصلنامه مطالعات ملی. سال هجدهم. شماره 2. پیاپی 70: 76-64.
- معین، محمد (1379). فرهنگ فارسی. جلد چهارم. تهران: امیرکبیر.
- منصورنژاد، محمد (1385). دین و هویت. تهران: مؤسسه مطالعات ملی.
- میربلوچ زهی، فاطمه؛ جانآباد، فاطمه؛ ریگی، صدیقه؛ شهرکی، زهرا (1398). «ارائه راهکارهای اجرایی برای تقویت هویت اسلامی ایرانی کودکان در مراکز پیشدبستانی»، مجله پیشرفتهای نوین در روانشناسی، علم تربیتی و آموزشوپرورش. سال دوم. شماره 21: 74- 64.
- میرحیدری، مریم السادات؛ ماهرزاده، طیبه؛ پناهان، مریم (1393). «ارزیابی مؤلفههای هویت ایرانی ـ اسلامی و انقلابی در وبسایتهای دانشگاههای دولتی تهران»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی. سال چهارم. شماره 2: 198-180.
- نصیری، فهمیه؛ غفوری، محبوبه؛ بیچرانلو، عبدالله (1401). «واکاوی مؤلفههای فلسفی میانفرهنگی در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی»، اندیشههای نوین تربیتی. دوره هجدهم. شماره 2: 214-191.
- هولستی، ال از (1373). تحلیل محتوای در علوم اجتماعی و انسانی. ترجمه نادر سالارزاده امیری. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
- Abela, m.a (2005). “shaping a national identity malta". in European union international journal of sociology.
