خودآگاهی ملی و پیوند آن با جهان ایرانی در میراث شعری لایق شیرعلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران (نویسنده مسئول).
2 کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
10.22034/rjnsq.2025.463209.1621
چکیده
مهم‌‌ترین و بارزترین وجه اشتراک بین ایران و کشورهای افغانستان و تاجیکستان زبان فارسی است. زبان و شعر فارسی پل استواری میان ما و تاریخ و فرهنگ باشکوه گذشته‏مان ایجاد کرده است. شعر که یکی از عناصر مهم و سازنده‌‌ی فرهنگ هر کشور و مردم آن محسوب می‌‌شود، بازتاب روح جمعی و آرزوهای ملی همان جامعه است؛ به همین دلیل است که نقش شاعران در فرهنگ‌‌سازی و به‌تبع آن، در هویت و خودآگاهی ملی اهمیت می‌‌یابد. مسئله اصلی این پژوهش تحلیل و بررسی عناصر آگاهی‌‌بخش هویت و ملیت در شعر لایق شیرعلی، یکی از برجسته‌‌ترین نمایندگان ملی‌‌گرای شعر معاصر تاجیک است. نگارندگان با روش تحلیلی و توصیفی در بستر رمانتسیم اجتماعی این عناصر را ذیل زبان گم‌کرده (اهمیت زبان مادری)، خاک وطن (وطن جغرافیایی)، شعر تاریخ (یادکرد تاریخ و فرهنگ آریایی)، روح رخش (الهام از شاهنامه) و وطن فرهنگی (سمرقند و بخارا) در اشعار شاعر دسته‌‌بندی و تحلیل کردند. نتایج تحقیق حاکی از آن است که شاعر به‏شدت خود را به فرهنگ مشترک با ایران و جهان ایرانی وابسته می‏داند و پیوسته می‏کوشد آن را در شعر خود بازتاب دهد.
کلیدواژه‌ها

  • آشوری، داریوش (1364). دانشنامه‌‌ی سیاسی. تهران: مروارید. چ اول.
  • اسلامی ندوشن، محمدعلی (1376). ایران و تنهایی‌اش. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  • اوستا (1375). گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، ج 1. تهران: مروارید.
  • اسمیت، آنتونی، دی. (2000م. انگلیسی، ترجمه فارسی 1383 ش.). ناسیونالیسم: نظریه، ایدئولوژی، تاریخ. ترجمه منصور انصاری. تهران: تمدن ایرانی/ مؤسسه مطالعات ملی.
  • انوری، حسن (1382). فرهنگ سخن. ج 8. تهران: سخن. چ دوم.
  • اوزکریملی، اوموت (2001م. انگلیسی، ترجمه فارسی 1383.ش). نظریه‌‌های ناسیونالیسم. ترجمه محمدعلی قاسمی. تهران: تمدن ایرانی و مؤسسه مطالعات ملی.
  • بچکا، یرژی (1372). ادبیات فارسی در تاجیکستان. ترجمه محمود عبادیان و سعید عبانژاد هجران‌دوست. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی بین‌‌المللی.
  • جامی، مهدی (1398). ایران فرهنگی. لس‌‌آنجلس.
  • جعفری جزی، مسعود (1378). سیر رمانتیسم در اروپا. تهران: مرکز.
  • جمشیدی، کوروش؛ بوند شهریاری، علی‌اصغر؛ حاجی مزدرانی، مرتضی؛ ماحوزی، امیرحسین (1402). «تحلیل بازتاب اندیشه‌‌های میهن‌‌دوستانه در اشعار لایق شیرعلی»، دهخدا. دوره 15. ش 55: 295-273.
  • حق‌‌شناس، علی‌‌محمد؛ سامعی، حسین؛ انتخابی، نرگس (1384). فرهنگ معاصر هزاره (انگلیسی_فارسی)، 2 ج، تهران: فرهنگ معاصر. چ دوم.
  • خدایار، ابراهیم (1384 الف). از سمرقند چو قند: گزینه‌‌ی شعر معاصر فارسی تاجیکی ازبکستان. تهران: مرکز تحقیقات زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس.
  • ---------- (1384 ب). غریبه‌‌های آشنا: شعر فارسی ماوراءالنهر قرن بیست با تکیه بر محیط‌‌های ادبی خوقند و خوارزم. تهران: مؤسسه مطالعات ملی.
  • ---------- (1397). «دوره‌‌بندی شعر معاصر تاجیک: از روشنگری تا استقلال»، نقد و نظریه‌‌ی ادبی. سال سوم. ش 5: 70-47.
  • ---------- (1398). «تحلیل و صورت‌‌بندی هویت ملی فارسی‌‌زبانان در اندیشه و شعر گل‌‌رخسار صفی‌‌اوا»، فصلنامه‌‌ی مطالعات ملی. سال بیستم. ش 4: 92-73.
  • ---------- (1398 الف). «تحلیل نوستالژی وطن در میراث شعری بانوی تاجیک، گل‌‌رخسار صفی‌‌اوا»، شعرپژوهی. سال یازدهم. ش 4: 70-47.
  • ---------- (1398 ب). «تحول مفهوم وطن در ادب معاصر تاجیک: از معارف‌‌پروری تا استقلال و خودآگاهی ملی»، متن‌‌پژوهی ادبی. سال بیست‌وسوم. ش 82: 60-35.
  • ---------- (1401). زرافشان شعر. تهران: نگارستان اندیشه.
  • شعردوست، علی‌اصغر (1390). تاریخ ادبیات نوین تاجیکستان. تهران: علمی و فرهنگی.
  • ---------- (1376). چشم‌‌انداز شعر معاصر تاجیکستان. تهران: الهدی.
  • ---------- (1389). ایران در شعر معاصر تاجیکستان. تهران: علمی و فرهنگی.
  • شکورزاده، میرزا (1373). تاجیکان در مسیر تاریخ. تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی.
  • شکوری بخارایی، محمدجان (1382). جستارها: درباره زبان، ادب و فرهنگ تاجیکستان. به کوشش میرشاهی. تهران: اساطیر.
  • شیرعلی، لایق (1383). کلیات اشعار لایق شیرعلی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ فارسی تاجیکی.
  • صفی‌‌اوا، گل‌‌رخسار (1393). مجموعه اشعار گل‌‌رخسار. با مقدمه سیمین بهبهانی. تهران: نگاه.
  • عنایت، حمید (1349). بنیاد فلسفه سیاسی در غرب از هراکلیت تا هابز. تهران: فرمند.
  • فاضلی، حبیب‌‌الله؛ خلیلی طهماسبی، نوذر (1395). «ناسیونالیسم و مدرنیسم: مقایسه دیدگاه آنتونی اسمیت (رویکرد جامعه‌شناسی تاریخی) و مکتب نوگرا»، فصلنامه سیاست. دوره 46. ش 3: 708-693.
  • قزوه، علیرضا (1376). خورشیدهای گمشده. تهران: سوره مهر.
  • قناعت، مؤمن (1373). برگزیده اشعار مؤمن قناعت. تهران: الهدی.
  • کالهون، کریگ (1393). ناسیونالیسم (ملی‌‌گرایی). ترجمه محمد رفیعی مهرآبادی. تهران: آشیان.
  • مسکوب، شاهرخ (1385). هویت ایرانی و زبان فارسی. تهران: نشر و پژوهش فران‌‌فر.
  • مسلمانیان قبادیانی، رحیم (1376). زبان و ادب فارسی در فرارود. تهران: وزارت امور خارجه، مرکز چاپ و انتشارات.
  • مهرداد، مجیب؛ ذبیح‌‌الله، بهروز (1390). زنگوله زنان گذشت باران. افغانستان: آرمان‌شهر.
  • موسوی گرمارودی، سیدعلی (1384). از ساقه تا صدر. تهران: قدیانی.
  • نیکوبخت، ناصر؛ زارع، غلامعلی (1385)؛ «وطن در شعر مشروطه»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی. سال چهاردهم. ش 54 و 55: 149-131.
  • هاگوپیان، مارک (2001م. انگلیسی، ترجمه فارسی 1383. ش). «ایدئولوژی»، ترجمه احمد علیقلیان، در دایرة‌‌المعارف ناسیونالیسم، ج اول: مفاهیم اساسی (آ-خ): 240-223.
  • یزدانی، حسین؛ محمدی بدر، نرگس؛ علی‌اکبرزاده، مرجان (1397)؛ «تحول مضمون عشق به وطن در شعر معاصر تاجیکستان»، بهار ادب. سال دوازدهم. ش 3: 397-379.