خودآگاهی تاریخی و هویتسازی در بستر روایتهای ایرانشناسی (عصر قاجار و پهلوی)
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1
دانشیار تاریخ پژوهشگاه علوم انتظامی و مطالعات اجتماعی، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
2
دانشیار گروه تاریخ انقلاب اسلامی پژوهشکده امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/rjnsq.2025.450096.1586
چکیده
هویت ملی و نسبت آن با هویتهای فروملی و فراملی امروزه به معضل بسیاری از جوامع و ملتها تبدیل شده است؛ بهطوریکه عموماً از آن با تعبیر بحران یاد میشود. با ورود ایران به دوران مدرن، هویت به مسئلهای پیچیده تبدیل شده است. یکی از عوامل مهمی که بر هویتسازی ایرانیان تأثیر گذاشته گفتمان شرقشناسی است. پژوهشهای شرقشناسی منبع عمده تولید نظریات و مفاهیم در باب ماهیت جوامع شرقی ازجمله ایران بوده و برای شناخت و تحلیل این جوامع کمابیش بهکار گرفته میشود. شرقشناسی و ابزارهای فنی آن چون زبانشناسی و باستانشناسی، برخی ابعاد فراموششده تمدن و فرهنگ ایرانی پیش از اسلام را از غبار زمان و تاریخ بیرون آورد و دستاوردهای آن را در قالب روایتهای تاریخی ارائه کرد. این مقاله با روش تحلیل تاریخی، درپی پاسخ به این پرسش برآمده که کارکرد گفتمان ایرانشناسی در خودآگاهی تاریخی و برساخت هویتی مدرن ایرانی چه بوده است؟ یافتههای پژوهش بر آن است که در دوران مدرن، هویت امروزین بسیاری از بناهای باستانی ایرانی توسط شرقشناسی بازتعریف شد. با اتکا به آثار و منابع یونانی ـ رومی، فارسی ـ عربی، حفاریهای باستانشناختی و بازخوانی خطوط باستانی، کلانروایتهای تاریخی در بستر این گفتمان بالید و مبنایی برای خودآگاهی تاریخی و هویتسازی ایرانیان شد.
کلیدواژهها
- ابنبلخی (1374). فارسنامه. تصحیح منصور رستگار فصایی. شیرزا: بنیاد فارسشناسی.
- ابنحوقل، محمد (1345). صورة الارض. ترجمه جعفر شعار. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- اشک، دالن (1395). «ایرانشناسی از سبک فکری شرقشناسانه عاری بوده است»، اطلاعات حکمت و معرفت. سال یازدهم. شماره 3. بهار: 54-52.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (بیتا). المآثر و الآثار. جلد 1. به کوشش ایرج افشار. بیجا: بینا.
- افسر، کرامتالله (بیتا). پاسداری از آثار باستانی در عصر پهلوی. بیجا: بینا.
- آدمیت، فریدون (1357). اندیشههای میرزا آقاخان کرمانی. تهران: انتشارات پیام.
- آشوری، داریوش(1376). ما و مدرنیت. تهران: صراط.
- الویری، محسن (1390). مطالعات اسلامی در غرب. تهران: سمت.
- براون، ادوارد گرانویل (1384). یک سال در میان ایرانیان. ترجمه مانی صالحی علامه. تهران: اختران.
- بروگش، هینریش (1374). در سرزمین آفتاب. ترجمه مجید جلیلوند. تهران: مرکز.
- بلوشر، ویپرت فون (1368). سفرنامه بلوشر. ترجمه کیکاووس جهانداری. بیجا: انتشارات خوارزمی. چاپ دوم.
- بنجامین، ساموئل (1363). ایران و ایرانیان. ترجمه محمدحسین کردبچه. تهران: سازمان انتشارات جاویدان.
- پولاک، یاکوب ادوارد (1368). سفرنامه پولاک. ترجمه کیکاووس جهانداری. تهران: انتشارات خوارزمی.
- ترنر، برایان اس. (1384). شرقشناسی، پستمدرنیسم و جهانیشدن. ترجمه محمدعلی محمدی. تهران: نشر یادآوران.
- جنکینز، جنیفر (1394). «ارنست هرتسفلد در ایران»، ایراننامه. سال سیام. شماره 2. تابستان: 158-118.
- حسینی، سیدهاشم (1390). «نقش باستانشناسی در ارتقا و تقویت هویت ملی و فرهنگی ایرانیان»، مطالعات ایرانی. سال دهم. شماره 20: 110-93.
- حکمت، علیاصغر (1312). ارنست هرتسفلد، کشف الواح تاریخی؛ سند بنای تخت جمشید. بیجا: مطبعه روشنایی.
- ------------ (1354). مقدمه کتاب تاریخ باستانی ایران بر بنیاد باستانشناسی. امیل هرتسفلد. ترجمه علیاصغر حکمت، تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.
- دسیلوا فیگوئروا، دن گارسیا (1363). سفرنامه دن گارسیا دسیلوا فیگوئروا. ترجمه غلامرضا سمیعی. تهران: نشر نو.
- دلاواله، پیترو (1370). سفرنامه دلاواله. ترجمه شجاعالدین شفا. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
- دیولافوا، ژان (1371). ایران، کلده و شوش. ترجمه محمدعلی فرهوشی. تهران: دانشگاه تهران.
- راولینسون، هنری (1362). سفرنامه راولینسون. ترجمه سکندر اماناللهی. تهران: آگاه.
- رجبی، پرویز (1381). ایرانشناسی؛ فرازها و فرودها. به کوشش کیانوش کیانی. تهران: انتشارات توس.
- رحمانیان، داریوش؛ توفیق، ابراهیم (1392). «سنتهای شرقشناسی در مطالعات اسلامی ـ ایرانی»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. شماره 183: 23-10.
- زرشناس، زهره (1391). درآمدی بر ایرانشناسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- زند، زاگرس (1389). «بررسی تطبیقی پژوهشهای ایرانشناسی غربی و شرقشناسی»، مطالعات ملی. دوره 42. سال یازدهم. شماره 2: 182-153.
- سازمان اسناد ملی ایران (1380). اسناد هیئتهای باستانشناسی در ایران 1254-1345ش. به کوشش مرضیه یزدانی. تهران، سازمان اسناد ملی ایران.
- سایکس، سرپرسی (1336). سفرنامه سرپرسی سایکس یا ده هزار مایل در ایران. ترجمه حسین سعادت نوری. تهران: کتابخانه ابنسینا.
- سردار، ضیاءالدین (1387). شرقشناسی. ترجمه محمدعلی قاسمی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
- سعید، ادوارد (1371). شرقشناسی. ترجمه عبدالرحیم گواهی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
- سلطانی، مهدی؛ ندیمی، هادی (1396). «بررسی باورهای عامه درباره تخت جمشید و آرامگاه کوروش براساس منابع مکتوب عصر قاجاری»، مطالعات تاریخ فرهنگی. سال نهم. شماره 34. زمستان 1396: 96-77.
- سلیمانی دهکردی، کریم (1385). «پروفسور هرتسفلد و خروج غیرقانونی آثار باستانی»، پژوهشنامه علوم انسانی. شماره 51. پاییز: 156-154.
- شاردن، ژان (1372). سفرنامه شاردن. ترجمه اقبال یغمایی. تهران: توس.
- صدیق، عیسی (1352). یادگار عمر، جلد 1. تهران: وزارت فرهنگ و هنر.
- ضیاءابراهیمی، رضا (1396). پیدایش ناسیونالیسم ایرانی؛ نژاد و سیاست بیجاساز. ترجمه حسن افشار. تهران: مرکز.
- طرفداری، علیمحمد (1397). ملیگرایی، تاریخنگاری و شکلگیری هویت ملی نوین در ایران. تهران: امیرکبیر.
- فرصت شیرازی، محمدبن نصیر (1377). آثار عجم. تهران: امیرکبیر.
- فسائی، حسنبن حسن (1367). فارسنامه ناصری. به تصحیح منصور رستگار فسائی. تهران: امیرکبیر.
- فلاندن، اوژن (2536). سفرنامه اوژن فلاندن به ایران. ترجمه حسین نورصادق. بیجا: نقش جهان.
- کرزن، جرج ن. (1373). ایران و قضیه ایران. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- کریمی، علی (1390). «مطالعه تطبیقی سویههای شرقشناسانه ایرانشناسان غربی از موریه تا فولر»، مطالعات ملی. 47. سال دوازدهم. شماره 3: 52-25.
- گوبینو، کنت دو (1374). سه سال در آسیا. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی. تهران: قطره.
- مالکم، سر جان (1396). نماهایی از ایران. ترجمه شهلا طهماسبی. تهران: ققنوس.
- معصومی، غلامرضا (1383). تاریخچه علم باستانشناسی. تهران: سمت.
- منشی قمی، احمدبن حسین (1382). خلاصهالتواریخ. تهران: دانشگاه تهران.
- موریه، جیمز جاستی (1386). سفرنامه جیمز موریه. ترجمه ابوالقاسم سرّی. تهران: توس.
- نویمان، گئورگ (1395). تهران 50؛ تاریخچه نیمقرن حضور باستانشناسان آلمانی در ایران. ترجمه حمید فهیمی. تهران: موزه ملی ایران.
- نیبور، کارستن (1354). سفرنامه کارستن نیبور. ترجمه پرویز رجبی. تهران: توکا.
- وامبری، آرمینیوس (1372). زندگی و سفرهای وامبری یا سیاحت درویش دروغین. ترجمه محمدحسین آریا. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
- ولی، عباس (1380). ایران پیش از سرمایهداری. ترجمه حسن شمسآوری. تهران: نشر مرکز.
- ویسهوفر، یوزف (1377). ایران باستان. ترجمه مرتضی ثاقبفر. تهران: ققنوس.
- هدایت، مهدیقلی (1385). خاطرات و خطرات. تهران: زوار.
- هرتسفلد، امیل (1354). تاریخ باستانی ایران بر بنیاد باستانشناسی. ترجمه علیاصغر حکمت. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.
- --------- (1391). ایران در شرق باستان. ترجمه محمد شریفی و نعمتآباد. تهران: نشر فرزانه و شرکت ملی صنایع مس ایران.
- هلوینگ، باربارا؛ رحیمیپور، پاتریسیا (1395). تهران 50؛ تاریخچه نیمقرن حضور باستانشناسان آلمانی در ایران. ترجمه حمید فهیمی. تهران: موزه ملی ایران.
- ساکما (سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران)، 17544-240.
- ساکما (سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران)، 24657/264.
- ساکما (سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران)، 23435/264.
- ساکما (سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران)، 98576/240.
- ساکما (سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران)، 52779/310.
- Asgharzadeh, Alireza, (2007). Iran and the challeng of diversity. New York: Palgrave Macmillan.
- Abdi, kamyar (2001). “Nationalism and the development of archeology in Iran”, Journal of archeology. vol. 105, No. 1. p. 51-76.
- Amanat, Abas and Vejdani, Farzin (2012), The Academic debate on Iranian identity: Iran facing other, new York, palgrave macmila.
- Marchan, Suzanne L. (2009). German orientalism in the age of empire, religion, race and scholarship. Washington: Cambridge University Press.
- Matinasgari, Afshin (2012). the Academic debate on Iranian identity: Iran facing other,ed by: Amanat. Abas and Farzin vejdani. new York: palgrave macmila.
