تقابل ایدئولوژی‌ها در ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی؛ پان‌ترکیسم و جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی دانشگاه مازندران. مازندران. ایران (نویسنده مسئول).
2 دانشیار علوم سیاسی و عضو هیئت‌علمی دانشگاه مازندران. مازندران. ایران.
10.22034/rjnsq.2024.448710.1583
چکیده
پان‌ترکیسم یک ایدئولوژی سیاسی مبتنی‌بر نژاد، قومیت و زبان است که بر وحدت و همبستگی جوامع تمامی گویشوران به یکی از شاخه‌های زبان ترکی تأکید دارد و براساس همین ایده، جریانی الحاق‌گرا نیز به‌شمار می‌رود که الحاق سرزمینی جوامع مزبور به یکدیگر را دنبال می‌کند؛ ایده‌ای که دستیابی به آن باعث تجزیه چندین کشور ازجمله ایران می‌شود و به همین دلیل، تهدیدی جدی برای امنیت ملی، موجودیت و تمامیت سرزمینی ایران است. درحال‌حاضر، این ایدئولوژی به‌طور مشخص در منطقه قفقاز جنوبی با سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران در این منطقه در شرایط تضاد بنیادین قرار دارد. با توجه به شرایط خاص قفقاز جنوبی و اینکه اکثریت نفوس آن مسلمان و اهل تشیع هستند، این منطقه از اصلی‌ترین مناطقی بوده که جمهوری اسلامی ایران از ابتدای انقلاب اسلامی، ایدئولوژی خود را در آن پیگیری کرده است؛ ازاین‌رو، پرسش اصلی این است که «ایدئولوژی پان‌ترکیسم چگونه ایده انقلاب اسلامی را تهدید می‌کند؟». یافته‌های پژوهش از این قرار است که ایدئولوژی پان‌ترکیسم، نه‌تنها به‌عنوان تهدید و سدی برای پیگیری ایده انقلاب اسلامی در قفقاز جنوبی عمل می‌کند، بلکه به‌نظر می‌رسد این ایدئولوژی درحال‌حاضر تهدیدی حیاتی برای تمامیت سرزمینی کشور نیز باشد. روش تحقیق این پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی و ابزار گردآوری داده‌های مطالعات، کتابخانه‌ای است. چهارچوب نظری پژوهش بر پایه تقسیم‌بندی سه‌گانه هالستی از سیاست خارجی کشورها در دستیابی به اهداف سیاست‌های خود است. 
کلیدواژه‌ها

  • ابراهیمی، شهروز؛ محمدی، مصطفی (1390). «رقابت روسیه و امریکا در قفقاز جنوبی (2010 - 1991)»، فصلنامه مطالعات اوراسیای مرکزی. ش 8: 22-1.

    - احمدی، حسین (1390). «بررسی کتاب‌های درسی جمهوری آذربایجان (با تأکید بر کتاب‌های تاریخی)»، فصلنامه مطالعات ملی. سال دوازدهم. پیاپی 46. ش 2: 184-157.

    • ------ (1396). بررسی کتب درسی جمهوری آذربایجان. تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر.
    • اخوان مفرد، حمیدرضا (1380). «ایدئولوژی انقلابی امام خمینی احیای تشیع»، نشریه قبسات. ش 2: 58-50.
    • اسدی، حسین (1385). «روابط آذربایجان با امریکا و اسرائیل و سردی روابط با جمهوری اسلامی ایران». دانشگاه تهران: پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
    • افشردی، محمدحسین (1381). ژئوپلیتیک قفقاز و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. تهران: دانشکده دوره عالی جنگ.
    • افشردی، محمدحسین؛ اکبری، حسین (1392). «تأثیر عوامل ژئوپلیتیکی شیعه بر توسعه نفوذ انقلاب اسلامی»، فصلنامه آفاق امنیت. سال ششم. ش 20: 70-45.
    • امام‌جمعه‌زاده، جواد؛ مهدیان، حسین (1393). «شکاف‌های قومی ـ مذهبی مؤثر بر امنیت ملی ایران»، فصلنامه جغرافیا. ش 41: 316-297.
    • امیراحمدیان‌، بهرام‌ (١٣٨٤). روابط ایران‌ و جمهوری‌ آذربایجان: نگاه آذری‌ها به ایران. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
    • امام خمینی، سید روح‌الله (1361). صحیفه نور؛ مجموعه رهنمودهای امام خمینی (ره). گردآوری توسط مرکز فرهنگی انقلاب اسلامی.
    • برزویی، مجتبی (1394). «جمهوری آذربایجان، تهدید امنیت ملی ایران»، جمهوری آذربایجان، 23 سال تکاپو برای دولت و ملت‌سازی. به کوشش حسین احمدی. تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
    • بوزان، باری (1390). مردم، دولت‌ها، هراس. ترجمه: پژوهشکده مطالعات راهبردی. تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.
    • بوزان، باری؛ ویور، اُلی (1388). مناطق و قدرت‌ها. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
    • پاک‌آئین، محسن (1401). «چرا ایران مخالف صریح برهم‌خوردن مرزهای جغرافیایی منطقه قفقاز است؟». در: https://khl.ink/f/50682. تاریخ آخرین دسترسی: 12/10/1402.
    • تقوی، محمدتقی (1396). «نقد کتاب تاریخ کلاس دهم جمهوری آذربایجان»، بررسی کتب درسی جمهوری آذربایجان. به کوشش حسین احمدی. تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر.
    • جانسیز، احمد؛ علی‌پور، مهرداد؛ میرزایی، مهرداد (۱۳۹۵). «علل واگرایی بین ایران و جمهوری آذربایجان در پرتو نظریات امنیت منطقه‌ای»، همایش بین‌المللی بحران‌های ژیوپلیتیکی جهان اسلام. تهران: مؤسسه آینده‌پژوهی جهان اسلام.
    • جونز، اسکات (1378). «منافع استراتژیک ترکیه در قفقاز»، مجله سیاست دفاعی. ترجمه: سعید سعادت حسینی ‌دمابی. ش 29 و 30: 52-32.
    • خامنه‌ای، سید علی (1369). «بیانات در دیدار اعضای ستاد برگزاری کنفرانس جهانی اهل‌بیت (ع)». در: https://khl.ink/f/2294. تاریخ آخرین دسترسی: 13/11/1402.
    • ------ (1381)، «بیانات در مراسم سیزدهمین سالگرد رحلت امام خمینی (رحمه‌الله)»، در: https://khl.ink/f/3126. تاریخ آخرین دسترسی: 13/10/1402.
    • ------ (1391). «گزیده بیانات؛ وحدت اسلامی، مسئله استراتژیک». در: https://khl.ink/f/21957. تاریخ آخرین دسترسی: 08/11/1402.
    • ------ (1401 الف). «بیانات در دیدار جمعی از دانشجویان». در: https://khl.ink/f/50102. تاریخ آخرین دسترسی: 18/10/1402.
    • ------ (1401 ب). «امنیت، اصلی‌ترین نیاز مردم و کشور». در: https://khl.ink/f/51109. تاریخ آخرین دسترسی: 28/12/1402.
    • ------ (1401 ج). «دیدار کارآفرینان، تولیدکنندگان و دانش‌بنیان‌ها با رهبر انقلاب». در: https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=51832. تاریخ آخرین دسترسی: 16/05/1402.
    • دادگر، سیاوش (1394). «اقدامات ضداسلامی و ضدایرانی جمهوری آذربایجان در چند سال اخیر»، جمهوری آذربایجان، 23 سال تکاپو برای دولت و ملت‌سازی. به کوشش حسین احمدی. تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
    • دهقانی فیروزآبادی، جلال (1391). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. تهران: سمت.
    • رجبی، ابوالفضل؛ احمدوند، شجاع (1401). «سیاست‌گذاری زبانی و جایگاه زبان فارسی در سیاست‌های زبانی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه مطالعات ملی، ش.پ 89. سال بیست‌وسوم. ش 1: 77-55.
    • رسول‌زاده، محمدامین (1392). جمهوری آذربایجان، چگونگی شکل‌گیری و وضعیت کنونی آن. ترجمه: تقی سلام‌زاده. تهران: پردیس دانش.
    • رضا، عنایت‌الله (1383). دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی. ج 13. مدخل پان‌ترکیسم. تهران: مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
    • زیباکلام، صادق؛ آخوندی، هادی؛ کیانی، علی‌نقی (1393). «امریکا و تأثیر آن بر دستیابی ایران به هدف‌های خود در منطقه قفقاز (مطالعه موردی: جمهوری آذربایجان)، فصلنامه مطالعات اوراسیای مرکزی. سال هفتم. ش 1: 100-81.
    • ساداتی، مهرانه؛ رستمی، محمدرسول (1402). «جایگاه زبان و ادبیات فارسی در دیپلماسی فرهنگی ایران در منطقه قفقاز»، فصلنامه مطالعات ملی. ش.پ 97. سال بیست‌و‌پنجم. ش 1: 156-133.
    • سرحدچی، محمد (1394). «آزادی وجدان در جمهوری آذربایجان»، جمهوری آذربایجان، 23 سال تکاپو برای دولت و ملت‌سازی. به کوشش حسین احمدی. تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
    • سند چشم‌انداز جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۰۴، در: https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=9034. تاریخ آخرین دسترسی: 26/11/1402.
    • سویتوخوفسکی، تادیوش (1396). آذربایجان و روسیه (1905-1920)، شکل‌گیری هویت ملی در یک جامعه مسلمان. ترجمه: کاظم فیروزمند. تهران: نشر شادگان.
    • شایگان، فریبا (1381). «بررسی اهداف، ایدئال‌ها و ارزش‌های انقلاب اسلامی ایران از دیدگاه امام خمینی (ره)». نشریه علوم اجتماعی. شماره 20: 124-95.
    • عبدی، عطاءالله؛ کاویانی‌راد، مراد؛ سیف‌الدینی، حسین (1398). «بررسی علت وجودی جمهوری آذربایجان»، فصلنامه مطالعات ملی. ش.پ 78. سال بیستم. ش 2: 44-26.
    • فلاح، رحمت‌الله (1389). راهبردهای اسرائیل در اوراسیا (با تأکید بر آسیای مرکزی و قفقاز). تهران: مؤسسه اندیشه‌سازان نور.
    • فولر، گراهام (1398). قبله عالم ژئوپلیتیک ایران. ترجمه: عباس مخبر. تهران: نشر مرکز.
    • فیض‌پور، محمدعلی؛ آسایش، فاطمه (1392). «توسعه‌یافتگی در ایران و مقایسه آن با کشورهای منطقه؛ سند چشم‌انداز»، فصلنامه مجلس و راهبرد، سال بیست‌ویکم. ش 78: 119-85.
    • قاضی‌زاده، علی‌رضا (1399). مبانی امنیت ملی. چاپ اول. تهران: ابرار معاصر.
    • قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (1397). تهیه و تنظیم: محمد فتحی، کاظم کوهی اصفهانی، تهران: شورای نگهبان، پژوهشکده شورای نگهبان.
    • قوام، عبدالعلی (1391). اصول سیاست خارجی و سیاست بین‌الملل. تهران: سمت. چاپ هجدهم.
    • کریمی، علی (1396). درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی تنوع قومی، مسائل و نظریه‌ها. تهران: انتشارات سمت.
    • کوزه‌گر کالجی، ولی (1395). صهیونیسم در آذربایجان چه می‌کند؟. تهران: انتشارات خبرگزاری فارس.
    • کوزه‌گر کالجی، ولی (1396). مجموعه امنیتی قفقاز جنوبی. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
    • گلستانه، احمد (1393). «اصول و مبانی انقلاب اسلامی»، در: https://tn.ai/642688. تاریخ آخرین دسترسی: 16/10/1402.
    • مظاهری، ابوذر (1400). آینده‌پژوهی انقلاب اسلامی. تهران: سمت. چاپ اول.
    • هالستی، کی. جی (1394). مبانی تحلیل سیاست بین‌الملل. ترجمه: بهرام مستقیمی و مسعود طارم‌سری. تهران: اداره نشر وزارت امور خارجه.
    • هانتر، شیرین (1382). «سیاست منطقه‌ای عملگرایانه ایران»، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. سال دوازدهم. ش 43: 272-241.
    • Baev, K Pavel (2008). Russian Energy Policy and Military Power. Abingdon: Rutledge.
    • Bayoumy, yara & Landy Jonathan & Stobel, Warren (2018), "Trump seeks to revive 'Arab NATO' to confront Iran", Available at: https://www.reuters.com/article/idUSKBN1KH2IJ/, (Accessed on: 2024/01/06).
    • Brass, Paul (1991). Ethnicity and Nationalism, Theory and Comparison. London: Sage Publications.
    • Cornell, Svante E (2006). The Politicization of Islam in Azerbaijan. Washington DC: Central Asia-Caucasus Institute.
    • Davutoğlu, Ahmet (2009). Stratejik Derinlik: Türkiye'nin luslararası Konumu. İstanbul: Küre Yayınları.
    • Ehteshami, Anoushiravan (2002). "The foreign policy of Iran", foreign policies of Middle East states. London: Lynne Rienner publisher: 283-309.
    • Fenz, Hendrik (2004), "The Limits of Democratization in Postauthoritarian States: The Case of Azerbaijan", OSCE Yearbook 2004, Hamburg: Institute for Peace.
    • Foreignpolicy (2012). "Azerbaijan to change name to Northern Azerbaijan to annoy Iran?", Available at: https://foreignpolicy.com, (Accessed on: 2024/01/29).
    • Fuller, Graham (2018). The New Turkish Republic: Turkey as a Pivotal State in The Muslim World, Washingtone: Washingtone DC.
    • Ghoukassian, Khatchik (2008). "Instability in the New Imperial Periphery: A Conceptual Perspective of the Turbulent Frontiers in The Caucasus and Central Asia", International Affairs. Vol 2. No 3: 146-155.
    • Gilles, Riox (2008), "The Formative Years Of Azerbaijan Natationalism in Post-Revolutionary Iran", Central Asian Survey. Vol 27. No 1: 45-58.
    • Göksel, Oğuzhan (2015). "Beyond Countering Iran: A Political Economy of Azerbaijan-Israel Relations", British Journal of Middle Eastern Studies. Vol 42. No 4: 655–675.
    • Matevosyan, Vahram and Minasyan, Nelli (2017). "Praying Under Restrictions: Islam, Identity and Social Change in Azerbaijan", Europe-Asia Studies. Vol 69: 819-837.
    • Mordechai, Kedar (2024). "The secret to taking down the Iranian regime: Iran's ethnic minorities opinion", Available at: https://www.jpost.com/opinion/article-791633, (Accessed on: 2024/03/13).
    • Nagel, Joane & Olzak Susan (1982). "Ethnic Mobilization in New and Old States: An Extension of the Competition Model", Social Problems. Vol 30. No 2: 127–143.
    • Nichol, Jim (2014). "Armenia, Azerbaijan, and Georgia: Political Developments and Implications for U.S. Interests", Congressional Research Service. Available at: https://fas.org/sgp/crs/row/RL33453.pdf (Accessed on: 2017/11/04).
    • Onis, Ziya (2001). "Turkey and Post-Soviet States: Potential and Limits of Regional Power Influence", Middle East Review of International Affairs. Vol 5. No 2: 30- 49.
    • Operativ (2019). "Abbas Hüseyn yenidən dəhşətli işgəncələrə məruz qalıb", Available at: http://operativ.tv/abbas-huseyn-yenidn-dhstli-isgnclr-mruz-qalib.html (Accessed on: 2019/02/01).
    • Shaffer, Brenda (2017). "The Islamic Republic of Iran’s Policy Toward the Nagorno-Karabakh Conflict", The International Politics of the Armenian-Azerbaijani Conflict. United Kingdom: Palgrave Macmillan.
    • Takeyh, Ray (2006). Hidden Iran: Paradox and Power in the Islamic Republic. New York: Times Book.
    • veten-ugrunda.az (2019). "Eldəniz Quliyev: İnanclıları kütləvi şəkildə həbs edirlər-SƏBƏBİ... ", Available at: http://veten-ugrunda.az/, (Accessed on: 2019/04/08).
    • Yunus, Arif (2006). "Azerbaijan Between America and Iran", Russia in Global Affairs. Vol 4. No 2.