سازوکار ایدئولوژی فارسی‌زدایی در افغانستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
روح اله اسلامی 1
بصیر احمد حصین 2
سید حسین اطهری 3
1 استادیار علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 دانشجوی دکتری علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد و عضو هیئت‌علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه جامی افغانستان
3 دانشیار علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
10.22034/rjnsq.2024.435216.1563
چکیده
در این پژوهش، تعامل دولت‌های افغانستان در یک‌صد سال گذشته با زبان فارسی به‌عنوان زبانِ فرهنگ، تمدن و تعامل مردم افغانستان بررسی شده است. این پژوهش به این پرسش پاسخ خواهد داد که حاکمان افغانستان به‌عنوان مسئولان بخشی از خاستگاه زبان فارسی، چگونه تعاملی با زبان فارسی داشته و چرا سیاست فارسی‌زدایی را برگزیده‌اند؟ این پژوهش، براساس چهارچوب نظری ایدئولوژی زبان و سیاست نظریه آلتوسر انجام شده است. از دیدگاه آلتوسر، ایدئولوژی به‌عنوان یک مجموعه زبانی و ساختاری مطرح است و به نظامی از اندیشه‌ها گفته می‌شود که مردم از طریق آن به تجربه‌های زندگی‌شان در جهان ساختار می‌بخشند. این پژوهش با روش جامعه‌شناسی معرفتی و تاریخی انجام شده است. یافته‌های پژوهش براساس داده‌های تاریخی، نشان می‌دهد پیوند سیاست حکومت‌های افغانستان با زبان فارسی در آغاز ناگزیر از پناه گزیدن در سایه زبان فارسی بوده است؛ طوری‌که پس از شکل‌گیری تفکر انحصار قدرت در افغانستان، زبان فارسی بیگانه‌پنداری شده است.
کلیدواژه‌ها
زبان فارسی
افغانستان
سیاست
سیاست زبانی
فارسی‌زدایی
  • آریانفر، عزیز (۲۰۰۸). برگرفته از نبرد افغانی استالین. کابل: بچه سقاو.
  • آلتوسر، لویی (۱۳۸۶). ایدئولوژی و سازوبرگ‌های ایدئولوژیک دولت. ترجمه روزبه صدرآرا. تهران: چشمه.
  • آلتوسر، لویی (۱۳۹۸). ایدئولوژی و سازوبرگ‌های ایدئولوژیک دولت. ترجمه روزبه صدرآرا. تهران: چشمه.
  • اشراقی، سید علی‌محمد (۱۳۹۰). جایگاه و قلمرو زبان پارسی دری. کابل: یوسف‌زاده.
  • بشلر، ژان (۱۳۷۰). ایدئولوژی چیست. ترجمه علی اسدی. تهران: شرکت سهامی.
  • تبریزی، محمدحسین بن خلف (۱۳۴۲). برهان قاطع. تصحیح دکتر محمد معین. چاپ دوم. انتشارات کتاب‌فروشی ابن‌سینا.
  • حبیبی، عبدالحی (۱۳۵۰). تاریخ خط و نوشته‌های کهن افغانستان. کابل: انجمن تاریخ افغانستان.
  • حکیمی، عزیز (۹ اسفند ۱۳۹۱). «چه کسی برای زبان فارسی در افغانستان تصمیم می‌گیرد؟»، بی.‌بی.‌سی. فارسی. ۹ اسفند ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱۰ اسفند ۱۳۹۱ ش.
  • خلیلی، نرگس (1397). «ایدئولوژی‌های زبان و هژمونی زبانی در افغانستان». مجله بین‌المللی مطالعات زبان. 5 (3): 218-201.
  • خبرگزاری ایبنا (۱۲ مرداد ۱۴۰۲ ش.). «افغانستان به ادبیات فارسی نیاز ندارد». قابل دسترسی در: https://www.ibna,ir/news/343914.
  • دلاور، علی (۱۳۹۰). روش تحقیق در روان‌شناسی و علوم تربیتی. تهران: ارسباران.
  • رحیمی، علی (1394). «تأثیر سیاست‌های دولت بر سرکوب زبان فارسی در افغانستان»، مجله سرکوب زبان. 10 (2): 140-123.
  • روان‌ فرهادی، عبدالغفور (۱۳۵۵). مقالات محمود طرزی در سراج الاخبار افغانیه. کابل: انتشارات بیهقی.
  • ژوبل، محمدحیدر (۱۳۷۹). تاریخ ادبیات افغانستان. کابل: نشر میوند.
  • سلسله تألیفات سراجیه العلوم مبارکه حبیبیه کابل (بی‌تا). کتاب دوم فارسی. برای تعلیم صبیانیه سال دوم. مدرسه‌العلوم حبیبیه و باقی مدارس افغانستان.
  • صفا، دکتر ذبیح‌الله (1371). گنجینه سخن. تهران: دانشگاه تهران.
  • طرزی، محمود (۱۲۹۴). سراج‌الاخبار افغانیه. شماره 19: 7-4.
  • غبار، میرغلام‌محمد (۱۳۷۵). افغانستان در مسیر تاریخ. بی‌جا: صحافی احسانی.
  • فرهنگ، میرمحمد صدیق (1375). افغانستان در پنج قرن اخیر. چاپ نخست. قم: انتشارات اسماعلیان.
  • فضایلی، حسن (۱۳۸۳). تأثیر نظام‎های سیاسی و اجتماعی افغانستان بر ادبیات دری. کابل: مرکز مطالعات و تحقیقات راهبردی افغانستان.
  • قدسی، فضل‌الله (۱۳۸۴). «جایگاه زبان فارسی در افغانستان پس از تأسیس حکومت مستقل»، نامه فرهنگستان. شماره پیاپی 26، 128-117.
  • گودرزی، حسین (به‌‌اهتمام) (۱۳۸۴). گفتارهایی درباره زبان و هویت. چاپ نخست. تهران: مؤسسه مطالعات ملی.
  • مایل هروى، نجیب (1371). تاریخ و زبان در افغانستان. مقدمه محمود افشار. چاپ اول. تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار یزدى.
  • محمدی شاری، شوکت‌علی (1396). «زبان پارسی سازه هویت ملی در افغانستان»، فصلنامه بلاغ. شماره 49 و 50: 223-206.
  • محیط طباطبایى، سیدمحمد (بی‌تا). «نگرش بر زبان فارسی دری»، مجله آینده. شماره ۸۵: 671-659.
  • مظفری، سیدابوطالب (۱۳۹۳). پایتخت پری‌ها: شعر معاصر افغانستان. تهران: انجمن شاعران ایران.
  • معین، محمد (۱۳۷۱). فرهنگ فارسى معین. چاپ هشتم. تهران: امیرکبیر.
  • ناتل خانلری، پرویز (۱۳۶۵). تاریخ زبان فارسی. تهران: نشر نو.
  • نصری، عبدالله (۱۳۷۷). «نسبت دین با ایـدیولوژیایدئولوژی»، قبسات. شماره 7.
  • وزارت عدلیه افغانستان (۹ میزان ۱۳۴۳). قانون اساسی افغانستان. تصویب در دوره زمام‌داری ظاهرشاه. یازده فصل و ۱۲ ماده. نمایه در سایت وزارت عدلیه افغانستان.
  • هنری، دیوید ایکن (۱۳۹۶). عصر ایـدیولوژیایدئولوژی. ترجمه ابوطالب صارمی. تهران: نتشارات علمی و فرهنگی.
  • یورونیوز فارسی (۱ ژوئن ۲۰۲۳ م.). «طالبان استادان دانشگاه را از به‌کارگیری واژه‌های بیگانه منع کرد»، یورونیوز فارسی. دریافت‌شده در ۱ ژوئن ۲۰۲۳ م.
  • یسنا، محمد یعقوب (۱۳۹۸). «جایگاه زبان پارسی در افغانستان»، کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی. شماره ۴۰: 209-181.
  • Dinakhel, Muhammad Ali, (2018). “AN ANALYSIS OF CONFLICT BETWEEN PASHTO AND DARI LANGUAGES OF AFGHANISTAN”, Central Asia Journal. 83: 79 – 99.
  • Kakar, M. H. (2003). “The Language of Politics in Afghanistan”. International Journal of the Sociology of Language, 2003(162): 83-96.
  • Kawa, Amin, (21 September 2022). “Taliban’s Discriminations Against Persian Words and Expressions”, Hasht-E Subh, https://8am.media/eng/https-8am-af-eng-talibans-controversies-on-persian-words-continue.
  • Rezayati Kishekhaleh, Moharram & Borhani, Besmillah, (2022). “Anti-Persianism in a recent century in Afghanistan”, Persian Language and Iranian Dialects 7st Year, Vol. 2, No.14: 7-33.
  • Sarwari, F. (2016). “Language Politics and Identity Construction in Afghanistan”. Journal of Language and Identity, 8(1): 45-62.
  • Sarwary, A. (2012). “The Politics of Language in Afghanistan”. Journal of Language and Politics, 11(3): 353-373.
  • Yarshater, E. (1983). “The Persian Presence in Afghanistan and the Persian Language”. Iranian Studies, 16 (1/4): 3-24.