شناسایی عوامل مؤثر بر حفظ و تحکیم خانواده اسلامی ـ ایرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مریم رزازی 1
محسن قدمی 2
فاطمه عزیز آبادی فراهانی 3
ابراهیم حاجیانی 4
1 دانشجوی دکتری رشته مدیریت فرهنگی (سیاست‌گذاری فرهنگی)، دانشکده مدیریت و اقتصاد، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 دانشیار مدیریت دولتی، عضو هیئت‌علمی دانشکده مدیریت و اقتصاد، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران (نویسنده مسئول).
3 دانشیار مدیریت فرهنگی، عضو هیئت‌علمی دانشکده مدیریت و اقتصاد، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
4 دانشیار جامعه‌شناسی و عضو هیئت‌علمی دانشگاه شاهد، تهران، ایران
10.22034/rjnsq.2024.428629.1538
چکیده
مطالعه حاضر با هدف «شناسایی عوامل مؤثر بر حفظ و تحکیم نهاد خانواده» و پاسخ به این سؤال که اساساً چه عواملی در حفظ و تحکیم خانواده اسلامی ـ ایرانی مؤثر است و با کاربست روش پژوهش اکتشافی «داده‌بنیاد» مبتنی‌بر ابزار «مصاحبه نیمه‌ساختاریافته» به انجام رسیده است. برای انتخاب نمونه در تحقیق حاضر، ابتدا با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند، کارشناسانی که به نظر محقق در زمینه پژوهش متخصص هستند، شناسایی شدند و مورد مصاحبه و نظرخواهی قرار گرفتند؛ سپس با استفاده از روش نمونه‌گیری گلوله‌برفی، از آن‌ها خواسته شد تا افراد دیگر را که با موضوع تحقیق آشنایی دارند معرفی نمایند؛ به‌همین‌ترتیب، واحدهای دیگر نمونه شناسایی و انتخاب شدند. درمجموع، حجم نمونه پژوهش که اشباع نظری و نیز کفایت نظری را درپی داشته‌اند بیست نفر بودند. یافته‌های این مطالعه مبین اثرگذاری عواملی «علّی»، «زمینه‌ای» و «مداخله‌گر» در این خصوص بوده است که دربرگیرنده عواملی با ابعاد فرهنگی، روان‌شناختی و رفتاری و نیز عوامل درون و برون خانوادگیِ محیطی با ماهیت اجتماعی و اقتصادی هستند؛ به‌طوری‌که عوامل «فرهنگی»، «رفتاری» و «روان‌شناختی» (مشتمل بر دگرگونی در نگرش به خانواده و امر ازدواج، دگرگونی در هنجارهای تشکیل خانواده، فضایل اخلاقی زوجین، ماهیت و کیفیت ارتباط میان زوجین) در زمره عوامل علّی؛ عوامل درون‌نهادی همچون «وظایف زن و مرد در نهاد خانواده» و «نقاط اشتراک میان زوجین» (مشتمل بر وظایف مشترک زن و شوهر نسبت‌به یکدیگر، وظایف مرد در قبال همسر، وظایف زن در قبال همسر، همسان‌گزینی زوجین وغیره) در زمره عوامل زمینه‌ای و در آخر، عواملی با ماهیت برون‌نهادی همچون «تنوع و تضاد عوامل جامعه‌پذیری» و «عوامل اقتصادی» (مشتمل بر تحولات فرهنگی، رسانه‌ای شدن جامعه و وضعیت اقتصادی خانواده) در زمره عوامل مداخله‌گر مؤثر بر حفظ و تحکیم خانواده اسلامی ـ ایرانی مورد شناسایی قرار گرفتند که لازم است در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی مرتبط به نهاد خانواده لحاظ گردند.
کلیدواژه‌ها
خانواده
حفظ و تحکیم خانواده
ارزش‌های فرهنگی
سلامت روان
  • آقاجانی، علی؛ حیدری، محمدعلی؛ فهیم، محسن (1402). «واکاوی نقش فرهنگ در حریم خصوصی زوجین: یک مطالعه کیفی»، فصلنامه مطالعات اسلامی ایرانی خانواده. سال سوم. شماره 1: 28-5.
  • اینگلهارت، رونالد؛ ولزل، کریستین (1399). نوسازی تغییر فرهنگی و دموکراسی. ترجمه یعقوب احمدی. چاپ دوم. تهران: انتشارات کویر.
  • بنی‌اسدی، رضا؛ باقری‌نژاد یزدی، مریم (1401). «شیوه همسرداری حضرت خدیجه (س) در سه حوزه فرهنگی، روان‌شناختی و رفتاری»، فصلنامه زن و فرهنگ. سال چهاردهم. شماره 55: 67-55.
  • حرّ عاملی، محمد بن حسن (1409). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل‌البیت.
  • حسن‌زاده، صالح (1393). «عوامل تحکیم خانواده در فرهنگ اسلامی»، پژوهشنامه معارف قرآنی. سال چهارم. شماره 15: 68-45.
  • حسینی، اکرم (1387). «تحکیم خانواده در آموزه‌های قرآنی»، فصلنامه پیوند. شماره 351: 81-46.
  • خالدی سردشتی، مسیب؛ محمدی، اصغر؛ هاشمیان‌فر، سیدعلی (1403). بررسی تأثیر آموزش‌ها و مشاوره‌های قبل از ازدواج بر سازگاری زوجین در سه سال اول زندگی مشترک در بین جوانان ازدواج‌کرده شهرهای اصفهان و شهرکرد»، فصلنامه زن و جامعه. 15 (57): 18-1.
  • درشتی، حنانه؛ شیرمحمدی، مهدی؛ ادیبی، علیرضا (1399). «تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر هویت نهاد خانواده»، فصلنامه بصیرت و تربیت اسلامی. سال هفدهم. شماره 52: 150-133.
  • دهدست، کوثر؛ قبادی، شهاب (1399). «تبیین شاخص‌های گسست در خانواده ایرانی متأثر از فرایند نوسازی: یک فراتحلیل کیفی». فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی. 11 (43): 121-158.
  • رحیمی، محمد؛ شکربیگی، عالیه؛ ساروخانی، باقر و حضرتی صومعه، زهرا (1396). «بررسی جامعه‌شناختی رابطه شبکه‌های اجتماعی و تغییرات جاری در خانواده‌ها»، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده. 5 (8): 169-145.
  • روزیان، علی؛ نامدارپور، فهیمه؛ جوادزاده، فاطمه (1401). «واکاوی تعاملات سازنده زناشویی زوجین شهر یاسوج»، ارمغان دانش. سال بیست‌و‌هفتم. شماره 5: 679- 665.
  • سمیعی زفرقندی، مرتضی؛ زارع بیدکی، لیلا (1399). «رابطه محیط خانواده با مهارت‌های اجتماعی و حل مسئله دانش‌آموزان دختر دوره دوم متوسطه»، فصلنامه خانواده و پژوهش. 17 (4): 72-61.
  • شافعی، ابن‌طلحه (1412). مطالب السئول فی مناقب آل الرسول. بیروت: دارالبلاغ.
  • ضابط، شادی؛ رادمهر، حافظه (1399). «نقش فضای مجازی در فروپاشی خانواده از دیدگاه مشاوران شهر یزد». فصلنامه فرهنگ یزد. سال دوم. شماره 8: 34-9.
  • عباسی شوازی، محمد جلال؛ صادقی، رسول (1384). «قومیت و الگوهای ازدواج در ایران»، فصلنامه پژوهش زنان. سال سوم. شماره 1: 47- 25.
  • عبدالمحمدی، حسین؛ همایون فرد، لیلا (1402). «تحلیلی از رابطه ارزش‌های اخلاقی و تحکیم خانواده از منظر قرآن و سنت»، فصلنامه معرفت. سال سی‌و‌دوم. شماره 1: 43-33.
  • فکوری اشکیکی، میا؛ جان‌بزرگی، مسعود؛ خرمیان، فاطمه (1402). «پیش‌بینی رضایت زناشویی برمبنای هماهنگی نگرش‌ها، آشنایی با نگرش‌های همسر و هماهنگی ارزش‌های زوجین»، فصلنامه خانواده‌پژوهی. سال نوزدهم. شماره 73: 44-29.
  • کریمی، محمدهادی (1396). «تأثیرات رسانه در تربیت فرزندان و سبک زندگی آنان در خانواده»، فصلنامه مدیریت رسانه. شماره 38: 76-67.
  • مجلسی، محمدباقر (1404). بحارالأنوار. بیروت: مؤسسه الوفاء.
  • محدثی، حمیده ؛ یوسفی اصل، محمد (1389). «راهکارهای تحکیم بنیان خانواده»، فصلنامه پرستاری و مامایی ارومیه. دوره هشتم. شماره چهارم. زمستان 89: 275-270.
  • محمدپور، احمد (1389). «ارزیابی کیفیت در تحقیق کیفی: اصول و راهبردهای اعتباریابی و تعمیم‫پذیری»، فصلنامه علوم اجتماعی. دوره هفدهم. شماره 48: 107- 73.
  • محمدی ری‌شهری، محمد (1393). تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث. ترجمه حمیدرضا شیخی. قم: درالاحدیث.
  • معین، محمد (1395). فرهنگ معین. تهران: زرین.
  • ملکی، امیر؛ عباسی، آمنه؛ صادقی، رسول و بالاخانی، قادر (1400). «تحلیل چندسطحی عوامل مؤثر بر ارزش‌های خانوادگی در ایران»، فصلنامه مطالعات ملی. سال بیست‌ودوم. شماره 88: 163-185.
  • میرخانی، عزت السادات؛ صفایی، سعیده (1393). «جایگاه عفت جنسی در شریعت اسلامی و تأثیر آن بر تحکیم بنیان خانواده»، فصلنامه زن و مطالعات خانواده. سال ششم. شماره 24: 147- 125.
  • ناموران گرمی، کبری؛ مرادی، علیرضا، فرزاد، ولی‌الله و زهراکار، کیانوش (1396). «تعیین ابعاد سازگاری زناشویی در زوج‌های ایرانی: یک مطالعه کیفی»، سلامت و مراقبت. سال نوزدهم. شماره 3: 19-1.
  • هاشمی‌نژاد، سهراب؛ عیوضی، محمدرحیم؛ حاجیانی، ابراهیم (1398). آینده‌پژوهی خانواده‌ اسلامی - ایرانی از حیث ساختار و سبک زندگی در افق 1414. دانشکده علوم اجتماعی، گروه آینده پژوهی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره).
  • Cihan, H., & Aydogan, D. (2020). Relational resilience as a protective factor in marital. New York: Johan wily and sons.
  • Georgas, J., Berry, J. W., van de Vijver, F. J. R., Kağitçibaşi, Ç., & Poortinga, Y. H. (Eds.). (2006). Families across cultures: A 30-nation psychological study. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511489822.
  • Karney, B. R., & Bradbury, T. N. (2020). “Research on Marital Satisfaction and Stability in the Challenging Conventional Wisdom”, Marriage Fam, 82: 100-116.
  • Kim, T. H., Kim, E. & Nam, H. S. (2018). “Attitudes toward Women’s Roles, Marital Satisfaction, and Hwa-Byung among Korean Married Couples”. Int J Adv Counselling, 41: 201-213.
  • Mirkheshti, F. (2014). “Privacy between spouses: the field of interactions and conflicts”. Journal of Cultural sociology, 4(4), 165–84. (Persian) https://www.sid.ir/paper/241223/fa.
  • Montgomery, Alexander (2008), US Families 2025: “In search of future families”, Futures. Volume 40. Issue 4. May 2008: 377-387.
  • Moore, S., Uchino, B., Baucom, B., Behrends, A., & Sanbonmatsu, D. (2017). “Attitude similarity and familiarity and their links to mental health: An examination of potential interpersonal mediators”. Journal of Social Psychology, 157(1): 77-85.
  • Sanbonmatsu, D., Uchino, B., Wong, K., & yong seo, j. (2012). “Getting Along Better: The Role of Attitude Familiarity in Relationship Functionin”. Journal of Social Cognition, 30(3): 350-361.
  • Subramaniam, M., Kumar, P., Morehouse, S., Liao, Y., & Vitak, J. (2019). “Leveraging funds of knowledge to manage privacy practices in families”. Proceedings of the Association for Information Science and Technology, 56(1), 245-254. https://doi.org/10.1002/pra2.67.
  • Twenge, J. M., Campbell, W. K., & Foster, C. A. (2003). “Parenthood and Marital Satisfaction: A Meta-Analytic Review”. Journal of Marriage and Family, 65(3): 574–583.
  • Yoo, G., Joo, S. (2022). “Love for a Marriage Story: The Association Between Love and Marital Satisfaction in Middle Adulthood”. J Child Fam Stud. 31, 1570–1581.