تلاش یکصد و اندی سال اخیر روشنفکران برای هویت یابی و شناخت هویت ایرانی به ظاهر پراکنده و گاه متضاد یا در تناقض با هم قرار میگیرند. اما واقعیت این است که روشنفکران جامعهی ما هر یک، لایهای از لایههای مختلف هویت ایرانی را بازنمایی کردند. اگر با نگاه شناختشناسانه به بحث توجه کنیم, از سه رهیافت موجود در مطالعهی هویت، یعنی، گفتمانی, دیالکتیکی و تکاملی, تنها رهیافت تکاملی ما را به شناخت بهتر کوشش روشنفکران میرساند. در این رهیافت، تلاش روشنفکران بیشتر مکمل هم بوده است تا ناقض یکدیگر. از این منظر توجه به فرایند و منحنی تحول فکری روشنفکران ایرانی میتواند راهکارهای برونرفت در آینده را بهتر بازگشایی نماید.