علمی- پژوهشی

پژوهشی در صورت‌بندی روایت استراتژیک در متن درسی تاریخ (نمونه موردی: کتاب تاریخ پایه یازدهم)

10.22034/rjnsq.2026.542353.1718

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

پژوهشکده امام خمینی س و انقلاب اسلامی ، دبیر تاریخ

چکیده
کتاب‌های درسی تاریخ یکی از ابزارهای مهم در صورت‌بندی و انتقال هویت با شاخصه‌های ملی و بین‌المللی در دانش‌آموزان است. تحلیل محتوای این کتاب‌ها، به‌ویژه در مقطع متوسطه، روشن می‌سازد که مؤلفان آن‌ها تا چه حد توانسته‌اند به‌عنوان یک ابزار ارتباطی و مدیریتی و تربیتی عمل کنند و به دانش‌آموزان کمک ‌‌کنند تا درک مشترکی از وضعیت فعلی، چشم‌انداز آینده و نقش خود در تحقق این چشم‌انداز داشته باشند و این مفاهیم را در لابه‌لای مطالب خویش، به دانش‌آموزان انتقال دهند و در جهت درونی‌سازی آن‌ها مؤثر عمل کنند. هدف این پژوهش تجزیه و تحلیل شکل‌گیری و صورت‌بندی یک روایت استراتژیک، ردیابی مؤلفه‌های آن در متون درسی و کیفیت انسجام آن در یک کلیت واحد درسی است. پرسش اصلی این پژوهش بر این اساس است که مؤلفه‌های یک کلان‌روایت ‌استراتژیک در متن درسی تاریخ پایه یازدهم چگونه صورت‌بندی شده است؟ مبنای کار بررسی روایت استراتژیک در ابعاد مختلف و مؤلفه‌های آن در کتاب‌های تاریخ پایه یازدهم مقطع دوم متوسطه رشتههای هنرستان و کاردانش است. یافته‌ها نشان می‌دهد در کتاب درسی تاریخ با نوعی پویایی فعال در روایت استراتژیک ملی مواجه هستیم. مؤلفان در این بخش تلاش چشمگیری انجام داده‌اند، اما در دیگر ابعاد آن ازجمله ابعاد بین‌المللی و در بستر موضوعی روایت استراتژیک خلأ‌ بسیاری وجود دارد. روش تحلیل ‌داده‌ها در این پژوهش، روش مضمونی کمّی بوده است. این پژوهش در حوزه پژوهش‌های کاربردی قرار می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها

- اسمی‌ جوشقانی، زهرا (1401). «واکاوی مفهوم هویت ملی و مؤلفه‌های آن در کتاب تاریخ پایه ‌دهم»، پژوهش در آموزش‌تاریخ. دوره سوم. شماره 4: 66-80.
- الحسینی، محمود؛ مومنی، مریم (1390). راهنمای عملی تکنیک تحلیل محتوا با تأکید بر کتب درسی و رسانه‌های آموزشی. همدان: فرتاب.
- پروانه، فرهاد (1398). «تحلیل کتاب‌هایِ درسیِ تاریخِ مقطع متوسطه نظام آموزشی ایران در دوره پهلوی‌دوم از منظر بررسی و مقایسه مؤلفه‌های هویت ‌ملی با هویت ‌دینی»، فصلنامه آموزش‌پژوهی، دوره ششم. شماره 23: 45-28.
- سازمان ‌پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی (1404). تاریخ ایران‌ معاصر (کلیه رشته‌ها: به استثنای رشته‌های ادبیات و علوم انسانی و علوم و معارف ‌اسلامی). کد کتاب 111220.
- محمدباقر، راحله (1403). «بررسی جایگاه اخلاق همزیستی مسالمت‌آمیز در کتاب‌های درسی‌تاریخ»، مطالعات اخلاق کاربردی. سال چهاردهم. شماره 13: 195-169.
- خدایار، ابراهیم؛ فتحی، اعظم (1387). «هویت‌ ملی در کتاب‌های‌درسی آموزش و پرورش؛ مورد مطالعه: دوره متوسطه»، فصلنامه مطالعا‌ت ‌ملی. سال ‌نهم. شماره 3: 52-28.
- خسروانیان، حمیدرضا (1387). «ترسیم هویت ملی (ایرانی) در کتاب‌های درسی تاریخ متوسطه از سال 4/1343-6/1385»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه شهید بهشتی.
- چنگاهی، مهتاب (1399). «نگاهی به وضعیت آموزش ‌تاریخ در مدارس»، فصلنامه پژوهش در آموزش تاریخ دوره اول. شماره 3: 100-83.
- شعبانی، امامعلی؛ معماری، رزا (1392). «تحلیل محتوای متون ‌درسی تاریخ دانشگاه‌ها با تأکید بر تکنیک سطح خوانایی فرای»، دوفصلنامه پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی. دوره هفدهم. شماره 28: 98-76.
- شکاری، عباس؛ خدادادی، مهدی (1390). «کاربست اصول و معیارهای سازمان‌دهی محتوای برنامه‌ درسی تاریخ ایران و جهان در دوره‌متوسطه»، پژوهش‌های برنامه درسی. دوره اول. شماره 2: 80-57.
- طاهری، ابوالقاسم (1386). روش تحقیق در علوم‌سیاسی. چاپ ششم. تهران: قومس.
- فرامرزی، اعظم؛ کلهر، محمد؛ خدری‌زاده، علی‌اکبر (1400). «ترویج آموزه‌ها و مفاهیم‌ ملی در محتوای کتاب‌های ‌درسی تاریخ در عصر پهلوی‌ دوم»، پژوهش‌های‌تاریخی. دوره سیزدهم. شماره 4: 92-77.
- مبینی ‌دهکردی، علی؛ سلمانپورخویی، مجید (1385). «درآمدی بر برنامهریزی استراتژیک و عملیاتی»، فصلنامه‌ راهبرد. سال ‌دوم. شماره 6: 202-188.
- منصوری، علی؛ فریدونی، آزیتا (1388). «تبلور هویت ‌ملی در کتب ‌درسی؛ بررسی محتوایی کتاب ‌فارسی دوره ابتدایی»، فصلنامه ‌مطالعات ‌ملی. دوره دهم. شماره 38: 46-27.
- نژادبهرام زهرا و دیگران (1400). «قدرت ‌نرم، کانون اصلی روایت راهبردی در قدرت دیپلماسی (سه روایت از ایران)»، پژوهشنامه ‌علوم ‌سیاسی. سال شانزدهم. شماره 2. پیاپی62: 259-221.
- Betz, David (2008). The Virtual dimension of Contemporary Insurgency and Counterinsurgency. Small Wars & Insurgencies 19 (4).
- Crossan, Mary; Vera, Dusya; Nanjad, Len  (2008). “Transcendent leadership: Strategic leadership in dynamic environments”. The Leadership Quarterly, 19: 569-581.
- Freedman, Lawrence (2006). The Transformation of Strategic Affairs: Routledge for the International Institute for Strategic Studies.
- Freedman, C. W (December 1, 2012). “Hasbara and the Control of Narrative as an Element of Strategy. The Jubilee Conference of the Council on Foreign and Defense Policy”, Middle East Policy Council. Freund, M.  (2012). Fundamentally Freund: Time for Hispanic ‘hasbara’, Jerusalm Post. Retrieved from http://www.jpost.com/Opinion/Columnists/Fundamentally-Freund-Time-forHispanic-hasbara.
- Hayden, Craig (2013). “Logics of narrative and networks in US public diplomacy: Communication power and US strategic engagement”, The Journal of International Communication, 19 (2): 196-218.
- KLYUEVA Norman (2017). STRATEGIC NARRATIVESOF PUBLIC DIPLOMACY AND THE ENACTMENT OF SOFT POWER. Oklahoma. Routledge.
- Miskimmon, A. & O’Loughlin, Ben & Roselle, Laura (2012). Forging the World: Strategic Narratives and International Relations. Centre for European Politics. New Political Communications Unit.
- Miskimmon, Alister & O’Loughlin, Ben (2025). Strategic narrative and public diplomacy What artificial intelligence means for the endless problem of plural meanings of plural things. Edward Elgar Publishing.
- Miskimmon. A & O’Loughlin, Ben (2025). Strategic narrative: its origins and evolution, its connection to public diplomacy, and some future paths, Place Branding and Public Diplomacy: https://doi.org/10.1057/s41254-025-00426-0.
- Roselle, L (2006). Media and the politics of failure: Great powers, communication strategies, and military defeats. New York: Springer.
- Roselle, L.; Miskimmon, A. & B. O’Loughlin (2014). “Strategic Narrative. A New Means to Understand Soft Power”, Media, War & Conflict, Vol. 7, No. 1. Nye Jr, J.S.
- Roselle, L. (2017). Forging the World: Strategic Narratives and International Relations, edited by Alister Miskimmon, Ben O’Loughlin, and Laura Roselle, University of Michigan Press, Ann Arbor.