علمی- پژوهشی

تحلیل گفتمان انتقادی هویت ایرانی در اندیشه محمدعلی اسلامی ندوشن

10.22034/rjnsq.2026.544745.1726

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار اندیشه سیاسی گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران (نویسنده‌ مسئول).

2 دانشیار حقوق، گروه حقوق دانشکده حقوق، علوم سیاسی و تاریخ دانشگاه یزد، یزد، ایران.

چکیده
شناخت هویت ایرانی در عصر هویت‌های چهل‌تکه، یکی از دغدغه‌های روشنفکران ایرانی بوده است. این مقاله با بهره‌گیری از روش تحلیل گفتمان انتقادی، به واکاوی این مسئله می‌پردازد که در گفتمان‌ محمدعلی اسلامی ندوشن، هویت ایرانی چگونه معنا می‌یابد؟ در این گفتمان، ایران نه صرفاً یک سرزمین جغرافیایی، بلکه موجودیتی فرهنگی ـ تاریخی است که در واکنش به سلطه سیاسی، فروپاشی تمدنی و تهاجم فرهنگی، طی قرون متمادی، به نهادهایی چون زبان فارسی، عرفان و ادب پناه برده است. اسلامی ندوشن از طریق زبانی استعاری، بینامتنی و انتقادی، گفتمانی خلق می‌کند که در آن فرهنگ، نقش اصلی را در پایداری هویت ایرانی ایفا می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که گفتمان او از سه لایه معنایی «هویت تدافعی»، «هویت ترکیبی» و «هویت جهانی» تشکیل شده و توانسته است بدیلی فرهنگی در برابر بحران‌های تاریخی ایران پیشنهاد دهد. بازخوانی دیدگاه روشنفکرانی چون اسلامی ندوشن که کوشیده‌اند تعادلی میان سنت ایرانی، آموزه‌های اسلامی و مدرنیته غربی برقرار کنند، می‌تواند در درک بهتر ریشه‌های فرهنگی هویت ایرانی و نحوه مواجهه آن با بحران‌های زمانه کمک‌رسان باشد.

کلیدواژه‌ها

- اسلامی ندوشن، محمدعلی (1371). فرهنگ و شبه‌فرهنگ. تهران: انتشارات یزدان.
- ------------------ (1376). ایران و تنهای‌اش. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- ------------------ (1380). هشدار روزگار و چند مقاله دیگر. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- ------------------ (1386 الف). ایران را از یاد نبریم و به دنبال سایه همای. تهران: یزدان.
- ------------------ (1386 ب). دیروز، امروز، فردا. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- ------------------ (1388). بهار در پاییز. تهران: یزدان.
- ------------------ (1391). روزها. جلد 4. تهران: یزدان.
- ------------------ (1394). ایران چه حرفی برای گفتن دارد. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- ------------------ (1402). راه و بی‌راه. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- آبراهامیان، یرواند (1393). ایران بین دو انقلاب. ترجمه کاظم فیروزمند. تهران: نی.
- عطارزاده، بهزاد (1399). «تصویر تاریخی هویت ملی ایرانی در دوره‌ی باستان و دوره‌ی میانه»، فصلنامه مطالعات ملی، 21 (82): 68-47.
- میرسپاسی، علی (1387). روشنفکران ایران: روایت‌های یأس و امید. تهران: توسعه.
- آجودانی، ماشالله (1383). یا مرگ یا تجدد: بررسی تطور گفتمان روشنفکری در ایران. تهران: اختران.
- معدل، منصور (1382). طبقه، سیاست و ایدئولوژی در ایران. محمدسالار کسرایی. تهران: باز.
- Fairclough, N. (1995). Critical Discourse Analysis: The Critical Study of Language. London: Longman.
- Kristeva, J. (1986). The Kristeva Reader (T. Moi, Ed.). New York: Columbia University Press.
- Wodak, R., & Meyer, M. (2009). Methods of Critical Discourse Analysis. London: SAGE.
- Yan Dijk, T. A. (1998). Ideology: A Multidisciplinary Approach. London: SAGE.