علمی- پژوهشی

شناسایی و تحلیل پیشران‌های مؤثر بر هویت ملی در ایران با رویکرد آینده‌پژوهی

10.22034/rjnsq.2026.547474.1733

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی، تهران، ایران (نویسنده مسئول).

چکیده
هویت ملی به‌عنوان عاملی کلیدی در انسجام و پایداری نظام‌های سیاسی ـ اجتماعی در عصر جهانی‌شدن، با چالش‌ها و تحولات گسترده‌ای مواجه شده است. ایران به‌عنوان کشوری با تمدن کهن، تنوع قومی و مذهبی و تجربه تحولات سیاسی شتابان، نیازمند درکی عمیق از عوامل شکل‌دهنده و تغییردهنده هویت ملی خود است. این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل پیشران‌های کلیدی مؤثر بر آینده هویت ملی در ایران، با استفاده از رویکرد آینده‌پژوهی انجام شده است. روش تحقیق این پژوهش، روش تحلیل ساختاری با استفاده از نرم‌افزار میک‌مک (MICMAC) است. داده‌های موردنیاز از طریق مطالعات کتابخانه‌ای عمیق و تکمیل پرسشنامه توسط دوازده تن از خبرگان حوزه‌های علوم اجتماعی، علوم سیاسی و آینده‌پژوهی جمع‌آوری شد. یافته‌ها نشان می‌دهد پیشران‌هایی همچون «اشتغال و رفاه اجتماعی»، «کارکرد نظام سیاسی»، «توزیع عادلانه منابع و ثروت»، «نقش و عملکرد نخبگان»، «ثبات سیاسی» و «تحولات فناوری اطلاعات» ازجمله متغیرهای کلیدی هستند که بیشترین قدرت تأثیرگذاری را بر سیستم دارند. این متغیرها در زمره پیشران‌های کلیدی قرار گرفته و آینده هویت ملی در گرو تحولات این عوامل است. در پایان، براساس یافته‌ها، سناریوهای محتمل برای آینده هویت ملی ترسیم و راهبردهایی برای تقویت و تاب‌آوری آن ارائه شده است.

کلیدواژه‌ها

- ابوالحسنی، سید رحیم (1387). «مؤلفه‌های هویت ملی با رویکردی پژوهشی»، فصلنامه سیاست، 38 (4): 22-1.
- احمدی، حمید (1392). قومیت و قوم‌گرایی در ایران. تهران: نشر نی.
- بایبوردی، اسماعیل؛ کریمیان، علیرضا (1393). «جهانی‌شدن فرهنگ و تأثیر آن بر هویت ملی ایران»، فصلنامه مطالعات روابط بین‌الملل، 7 (28): 77-102.
- حاجیانی، ابراهیم؛ ایروانی، زهرا (1397). «آینده‌پژوهی هویت ملی ایران در افق زمانی 1407»، فصلنامه مطالعات ملی. 19 (76): 20-3.
- حاجیانی، ابراهیم (1391). مبانی، اصول و روش‌های آینده‌پژوهی. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
- حسنی‌فر، عبدالرحمن؛ عباس‌زاده مرزبالی، مجید (1399). «مؤلفه‌های شکل‌دهنده‌ی‌‌ هویت ملی ایران در فرایند تاریخی»، جامعه‌پژوهی فرهنگی، 11 (1): 56-31.
- خجسته، فردوس؛ عصاره، علیرضا؛ حاجیانی، ابراهیم؛ عراقیه، علیرضا (1400). «بررسی چالش‌های هویت ملی در برنامه درسی دوره دوم متوسطه ایران»، فصلنامه علمی مطالعات مدیریت و رهبری در سازمان‌های آموزشی. دوره 1 (2): 55-30.
- رضایی، سیدمحمد؛ جوکار، محمدصادق (1388). «بازشناسی هویت ملی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه مطالعات ملی، 10 (40): 88-53.
- رفیع، حسین؛ عباس‌زاده مرزبالی، مجید (1398). «چالش‌های ناشی از فرایند جهانی‌شدن و فضای مجازی برای هویت ملی ایران و راهکارهای مقابله با آن‌ها»، مطالعات راهبردی سیاست بین‌الملل، 3 (6): 111-85.
- شوارتز، پیتر (1398). هنر دورنگری. ترجمه عزیز علیزاده. تهران: انتشارات مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی.
- عالیخانی، محمد (1393). هویت ملی ایرانیان. تهران: انتشارات دستان.
- عباس‌زاده مرزبانی، مجید (1401). هویت ملی و ارکان و مؤلفه‌های آن در ایران. تهران: انتشارات اندیشه احسان.
- عبدالهی، محمد (1389). «هویت ملی در ایران؛ فراتحلیل مقاله‌های فارسی موجود». فصلنامه علوم اجتماعی. شماره 50: 35-1.
- عشایری، طاها؛ حسینی‌زاده آرانی، سید سعید؛ جهان‌پرور، طاهره (1404). «شناسایی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر هویت ملی (اسلامی ـ ایرانی) به روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP)»، فصلنامه مطالعات ملی، 26 (103): 108-81.
- فقیه، سینا؛ فقیه، محمدامین؛ نظری‌زاده، فرهاد (1395). آخرین پیشرفت‌ها در روش‌شناسی‌های آینده‌نگاری. تهران: انتشارات مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی.
- فلاح، مرتضی (1387). «نقش زبان فارسی در گسترش هویت ملی و فرهنگی ایران»، فصلنامه مطالعات ملی. 9 (34): 30-3.
- لطفی، مهدی (1404). «فرصت‌ها و چالش‌های فضای مجازی در حفظ هویت دینی و فرهنگی خانواده‌های اسلامی»، مطالعات فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی. 2 (1): 69-41.
- مقصودی، مجتبی (1397). «سنجش هویت جمعی ایرانیان؛ با تأکید بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه مطالعات ملی، 19 (75): 46-23.
- مجتهدزاده، پیروز (1387). دموکراسی و هویت ایرانی. تهران: انتشارات کویر.
- محمدی، محمد (1393). جماعت‌های تصوری. تهران: انتشارات رخداد نو.
- محمودی لرد، عبدالمحمود (1393). آینده‌پژوهی ثبات سیاسی ایران. تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.
- میرحیدر، دره؛ راستی، عمران؛ میراحمدی، فاطمه سادات (1400). مبانی جغرافیای سیاسی. تهران: سمت.
- میرعلی، زینب؛ امینی، کژال (1393). «نقش پرچم در پاسداری از ملیت و هویت ملی»، پژوهش هنر. شماره 5: 28-23.
- Ashayeri, T; Abbasi, E & Ganjifar, P (2025) “Study of the Impact of Social Capital Indicators on Ethnic Identity Affiliations in Iran”. Majlis and Rahbord, 32 (123), 317-348. doi: 10.22034/mr.2024.16446.5730.
- Deutsch, K. W. (1966). Nationalism and social communication: An inquiry into the foundations of nationality (2nd ed.). The MIT Press.
- Fukuyama, F. (2018). “Why national identity matters”, Journal of Democracy, 29 (4): 5-15.
- Kaplan, D. H., & Herb, G. H. (2011). “How geography shapes National Identities”, National Identities, 13 (4): 349-360.
- Martin, A. K. (1997). "The practice of identity and an Irish sense of place”, Gender, place and culture: a journal of feminist geography, 4 (1): 89-114.
- Parekh, B. (1995). “The concept of national identity”, Journal of ethnic and migration studies, 21 (2): 255-268.
- Robbins, K. (1990). “National identity and history: past, present and future”, History, 75 (245): 369-387.
- Schwartz, P. (1991). The Art of the Long View: Planning for the Future in an Uncertain World. Currency Doubleday.
- Smith, A. D. (2017). “Interpretations of national identity”, In Modern Roots. Routledge: pp. 21-42.
- Smith, A. D. (1991). National identity. University of Nevada Press.
- Triandafyllidou, A. (1998). “National identity and the'other'”, Ethnic and racial studies, 21 (4): 593-612.