فصلنامه مطالعات ملی
علمی- پژوهشی

بازسازی الگوی پارادایمی استنباط نظری مسئله: چهارچوبی مفهومی با تأکید بر مسئله امنیتی

10.22034/rjnsq.2026.595276.1789
دوره 27، شماره 105 - شماره پیاپی 105
تابستان 1405
صفحه 7-29
فصلنامه مطالعات ملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

نورالله نورانی 1
علی اعلایی 2

1 فوق دکتری جامعه‌شناسی دانشگاه تهران و عضو هیئت‌علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری پژوهشگری و عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسنده مسئول).

چکیده
بخش عمده مطالعات امنیت، مسئله امنیتی را به‌عنوان واقعیتی از پیش مفروض تلقی کرده و تمرکز خود را بر تبیین علل، تحلیل پیامدها یا ارائه راهبردهای مواجهه با آن معطوف ساخته‌اند؛ درنتیجه، چگونگی شکل‌گیری نظری مسئله امنیتی و نقش مبانی پارادایمی در استنباط آن، کمتر به‌عنوان موضوعی مستقل در فلسفه علوم اجتماعی بررسی شده است. این پژوهش با هدف بازسازی منطق استنباط نظری مسئله، با تأکید بر مسئله امنیتی و ارائه الگویی مفهومی برای تبیین این فرایند انجام شده است. پژوهش از نوع نظری، با رویکرد کیفی و مبتنی‌بر تحلیل محتوای کیفی تطبیقی است. داده‌های پژوهش از متون بنیادی فلسفه علوم اجتماعی و منابع معتبر مطالعات امنیت گردآوری و با اتکا به استدلال ابداکتی، از طریق تحلیل تطبیقی مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و روش‌شناختی پارادایم‌های علوم اجتماعی بازتحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مسئله امنیتی ویژگی ذاتی پدیده‌های اجتماعی نیست، بلکه در چهارچوب مفروضات فلسفی هر پارادایم و از رهگذر تعامل مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و روش‌شناختی صورت‌بندی می‌شود. بر این اساس، الگوی مفهومی پژوهش، منطق استنباط نظری مسئله را در سه ساحت به‌هم‌پیوسته تشخیص، تبیین و تدبیر بازسازی می‌کند و نشان می‌دهد که این سه ساحت نه مراحل مستقل تحلیل یا سیاست‌گذاری، بلکه پیامدهای منطقی انسجام بنیان‌های فلسفی هر پارادایم هستند. سهم نظری پژوهش در ارائه تعریفی جدید از امنیت نیست، بلکه در بازسازی منطق پارادایمی تولید مسئله امنیتی و انتقال کانون تحلیل از «پاسخ به مسئله» به «شرایط امکان نظری مسئله‌مند شدن» است. الگوی پیشنهادی، افزون بر مطالعات امنیت، قابلیت به‌کارگیری در تحلیل سایر مسائل علوم اجتماعی را نیز دارد.

کلیدواژه‌ها

استنباط نظری مسئله
پارادایم‌های علوم اجتماعی
مسئله امنیتی
تحلیل محتوای کیفی تطبیقی
تشخیص
تبیین
تدبیر
- اعلایی، علی؛ اسماعیل‌زاده، یاسر؛ یوسف‌وند، حسین (1402). «مدل گسترده‌شدن مسئله امنیتی در امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران (مناظره و نقد نظریه امنیتی‌سازی)»، فصلنامه مطالعات حفاظت و امنیت انتظامی، 18 (68): 152-111: doi: 10.22034/spaps.2023.1275560.1246.
- پارسانیا، حمید؛ نورانی، نورالله (1398). «مسئله اجتماعی از منظر پارادایم مدرن و ‌پست‌مدرن (با تأکید بر اندیشه‌های مارکس، دورکیم، وبر و دریدا)»، راهبرد اجتماعی فرهنگی، 8 (3): 68-33: https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22517081.1398.8.3.2.2.
- رستگار، سید حامد (1403).«مسائل بدخیم در سیاست‌گذاری عمومی؛ خاستگاه، مفاهیم و انتقادات»، سیاست‌گذاری عمومی، 10 (2): 172-155: doi: 10.22059/jppolicy.2024.98289.
- نورانی، نورالله (1401). علم و مسئله اجتماعی. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
- نورانی، نورالله؛ اعلایی، علی (1405). «بررسی روش‌شناسی تحلیل محتوای کیفی تطبیقی»، فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 18 (2): 136-105: doi: 10.22035/isih.2026.5449.5100.
- نورانی، نورالله؛ زاهدی، محمدجواد؛ ملکی، امیر (1400). «ماهیت و مختصات مفهوم مسئله اجتماعی در دوره‌های مدرن و پست‌مدرن (مورد مطالعه: آرای امیل دورکیم و ژان بودریار)»، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 10 (3): 740-717: https://doi.org/10.22059/jisr.2021.315718.1162.
- Carlsson, J. (2025). Securitization of aid: A case study of the Swedish aid strategy in Palestine since October 2023 (Master's thesis). Lund University.
- Guba, E. G., & Lincoln, Y. S. (2005). “Paradigmatic controversies, contradictions, and emerging confluences. In N. K. Denzin & Y. S. Lincoln (Eds.)”, The SAGE handbook of qualitative research (3rd ed., pp. 191–215). Sage Publications.
- Jarvie, I. C., & Zamora-Bonilla, J. (Eds.). (2011). The SAGE handbook of the philosophy of social sciences. SAGE Publications Ltd.
- Kuhn, T. S. (1970). The structure of scientific revolutions (2nd ed.). University of Chicago Press.
- Parada-Ulloa, M., Marambio, J. B., Carmona, H., & Gutiérrez, Ó. V. (2026). From knowledge as domination to knowledge as governmentality: A theoretical rearticulation of power in late-modern knowledge regimes. Frontiers in Sociology, 11, 1799909. https://doi.org/10.3389/fsoc.2026.1799909.
- Rosa, H. (2026). Time and world (F. Vandenberghe, Ed.; C. Fricker, Trans.). Polity Press.
- Rosenberg, A., & McIntyre, L. (2020). Philosophy of science: A contemporary introduction (4th ed.). Routledge.
 
 

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

تماس با ما