واکاوی بازتاب هویت شیعی در تاریخنگاری حسن قمی
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1
دانشجوی دکترای گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران.
2
دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران (نویسنده مسئول).
3
استاد گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران.
4
دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران.
10.22034/rjnsq.2025.509285.1673
چکیده
کتاب تاریخ قم تألیف حسنبن محمد قمی (درگذشته ۴۰۶ ق)، از مهمترین منابع تاریخی عصر آلبویه بهشمار میآید که نقشی محوری در بازتاب هویت شیعی در این دوره ایفا میکند. این پژوهش میکوشد به این پرسش پاسخ دهد که هویت شیعی از رهگذر کدام مؤلفهها در تاریخ قم بیشترین یا کمترین بازتاب را یافته است؟ در راستای پاسخگویی به این پرسش، با بهرهگیری از روش تحلیل محتوای کمّی و کیفی، براساس الگوی موریس دوورژه که بر استخراج مضامین و بسامدها تمرکز دارد، دادههای کتاب استخراج و تحلیل شدهاند. یافتهها نشان میدهد که قمی هویت شیعی را در سه مؤلفه محوری بازتاب داده است: «پیوندهای مشترک» (شامل آیینها، باورها، تبلیغات مذهبی و نهادهای آموزشی)، «سرزمین مشترک» (با تأکید بر اماکن مقدس و جغرافیای شیعی) و «میراث فکری مشترک» (در پیوند دین و سیاست). در این میان، مؤلفه «سرزمین مشترک» بیشترین بسامد را به خود اختصاص داده است؛ درحالیکه مؤلفه «میراث فکری مشترک» باوجود فراوانی کمتر، در تبیین مشروعیت سیاسی تشیع نقش کلیدی ایفا میکند. نتایج نشان میدهد که قمی با تمرکز بر ابعاد مکانی، اجتماعی و معرفتی تشیع و برجستهسازی جایگاه قم بهعنوان مرکز شیعی، تاریخنگاری را در بستر عصر آلبویه به ابزاری در خدمت تثبیت هویت دینی ـ فرهنگی بدل ساخته است. این الگو میتواند بستری برای مطالعات میانرشتهای در حوزه هویتپژوهی تاریخی تشیع فراهم کند.
کلیدواژهها
- آقابزرگ تهرانی، محمد محسن (۱۴۰۳ ق). الذریعة الی تصانیف الشیعة. بیروت: دارالاضواء.
- ابن ابیالحدید، عبد الحمید بن هبةالله (۱۴۰۴ق). شرح نهجالبلاغه. قم: مکتبة آیتالله العظمی المرعشی النجفی (ره).
- ابن بابویه، محمدبن علی (۱۳۹۵ ق). کمالالدین و تمام النعمه. تهران: اسلامیه.
- ابن حوقل، محمد (۱۳۶۶). سفرنامه ابن حوقل. ترجمه و توضیح جعفر شعار. تهران: امیرکبیر.
- ابن رسته، احمد بن عمر (۱۳۶۵). اعلاق النفیسه. ترجمه حسین قرچانلو. تهران: امیرکبیر.
- ابن فقیه، همدانی (۱۳۰۲). مختصر البلدان. بیروت: دار صادر.
- ابـن طقطقی، مـحمدبن عـلیبن طباطبا (1997 م). تاریخ فـخری. تـرجمه محمد وحید گلپایگانی. تهران: علمی و فرهنگی.
- ابو دلف (۱۳۴۱). سفرنامه ابودلف. ترجمه طباطبایی. تهران: زوار.
- اخوانی، سعید؛ محمودی، فتانه (۱۳۹۷). «بازخوانی هویت شیعی در آثار هنری عصر صفویه با رویکرد سپهر نشانهای»، مطالعات ملی. سال نوزدهم. شماره ۷۴: ۶۰–۴۳.
- اسلامی ندوشن، محمدعلی (۱۳۷۷). «هویت ایرانی در دوران بعد از اسلام»، اطلاعات سیاسی اقتصادی. شماره ۱۳۰ -۱۲۹: 55-50.
- اصلاح عربانی، ابراهیم (۱۳۴۵). راهنمای شهرهای ایران. تهران: انتشارات سازمان فار.
- اعتمادالسلطنه (۱۳۶۳). تطبیق لغات جغرافیایی قدیم و جدید. تصحیح محدث ارموی. تهران: امیرکبیر.
- افتخارزاده، محمودرضا (۱۳۷۷). ایران، آیین و فرهنگ. تهران: رسالت قلم.
- افندی اصفهانی، عبداللّه بن عیسی (۱۴۳۱ ق). ریاض العلماء و حیاض الفضلاء. تحقیق احمد حسینی اشکوری. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
- الیاده، میرچا (۱۳۷۲). رساله در تاریخ ادیان. ترجمه جلال ستاری. تهران: سروش.
- امین، سید محسن (۱۴۰۳ ق). اعیان الشیعة. تحقیق سید حسن امین. بیروت: دار التعارف.
- بیاتی، هادی؛ رجبی، علیاصغر (۱۳۹۶). «جغرافیای تاریخی قم با تکیه بر کتاب تاریخ قم»، تاریخنامه خوارزمی. سال پنجم. شماره ۱۸: ۹۶-۷۸.
- بروکلمان، کارل (۱۹۶۹). تاریخ الادب العربیه. نقله الی العربیه عبدالحلیم نجار. قاهره: دارالمعارف بمصر.
- پاک، محمدرضا (۱۳۸۲). «قم در دو قرن نخست هجری»، نشریه تاریخ اسلام. شماره ۱۴: ۴۸–۱۷.
- پروانه، فرهاد (۱۳۹۹). «بررسی و مقایسه مؤلفههای هویت شیعه در منابع تاریخی دوران آل بویه و فاطمیان مصر»، رساله دکتری رشته تاریخ، دانشگاه لرستان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
- ترکمنیآذر، پروین (1384). دیلمیان در گستره تاریخ ایـران(حـکومتهای محلی، آلزیار، آلبویه). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها.
- ثاقبفر، ﻣﺮﺗﻀﻲ (1377). ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮدوﺳﻲ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان. ﺗﻬﺮان: قطره.
- ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد (۱۳۹۵). الغارات. تحقیق جلالالدین حسینی ارموی (محدث). تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.
- جباری، محمدرضا (۱۳۸۴). مکتب حدیثی قم. قم: زروار.
- جدید بناب، علی (۱۴۰۱). تاریخ اجتماعی شیعیان امامیه از عصر غیبت صغری تا سقوط بغداد. قم: مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی.
- جعفریان، رسول (۱۳۷۷). تاریخ خلفا. قم: الهادی.
- چلونگر، محمدعلی؛ صادقانی، مجید؛ پیرمرادیان، مصطفی (۱۳۹۷). بومشناسی تاریخی جریانهای فکری اصحاب ائمه. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
- حسنزاده، اسماعیل (۱۳۸۲). «هویت ایرانی در تاریخنگاری بیهقی و جوینی»، مطالعات ملی. سال چهارم. شماره ۱: 100-69.
- دوﻓﻮﺷﻪ ﻛﻮر، ﺷﺎرل ﻫﺎﻧﺮی (۱۳۸۰). اﺧﻼﻗﻴﺎت - ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ اﺧﻼﻗﻲ در ادﺑﻴﺎت ﻓﺎرﺳﻲ از سده ﺳﻮم تا هفتم. ﺗﺮﺟﻤﻪ محمدعلی اﻣﻴﺮ ﻣﻌﺰی. ﺗﻬﺮان: ﻣﺮﻛﺰ ﻧﺸﺮ داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ.
- دﻳﻨﻜﺮد (1388). ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺮﻳﺪون ﻓﻀﻴﻠﺖ. ﺗﻬﺮان: ﻓﺮﻫﻨﮓ دﻫﺨﺪا.
- ذبیحزاده، علینقی (۱۳۸۴). مرجعیت و سیاست در عصر غیبت. قم: انتشارات مؤسسه امام خمینی.
- رﺟﺎﻳﻲ، ﻓﺮﻫﻨﮓ (۱۳۷۲). ﺗﺤﻮل اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺳﻴﺎﺳﻲ در ﺷﺮق ﺑﺎﺳﺘﺎن. تهران: قومس.
- رجبی، محمدحسین (۱۳۶۵). کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی. تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه امام حسین.
- سرمد، زهره و همکاران (1386). روشهای تحقیق در علوم رفتاری. تهران: آگه.
- طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۷). الفهرست. بیجا: مؤسسه نشر الفقاهه.
- طوسی، خواجه نظام الملک (1347). سیرالملوک (سیاستنامه). به اهتمام هیوبرت دارک. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- ﻃﺒﺎﻃﺒﺎیی، ﺟﻮاد (۱۳۸۵). درآﻣﺪی ﺑﺮ زوال اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺳﻴﺎﺳﻲ. ﺗﻬﺮان: ﻛﻮﭘﺮ.
- عربزاده، ابوالفضل (۱۳۸۳). جغرافیای تاریخی قم. قم: نشر زائر.
- غزالی، محمد (۱۳۵۱). نصیحه الملوک. تصحیح جلالالدین همایی. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.
- فقیهی، علیاصغر (۱۳۷۸). تاریخ مذهبی قم. قم: زائر.
- ---------- (۱۳۹۳). «تاریخ قم»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل. تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی.
- قادری، حاتم (1385). «اﻧﺪﻳﺸﻪ اﻳﺮاﻧﺸﻬﺮی»، ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻋﻠﻤﻲ ﭘﮋوﻫﺸﻲ علوم انسانی دانشگاه الزهرا. سال شانزدهم. شماره ۵۹: ۱۴۸-۱۲۳.
- قزوینی رازی عبدالجلیل (۱۳۵۸). نقض معروف به بعضی مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض. تهران: انجمن آثار ملی.
- قمی، حسن بن محمد (۱۳۶۱). تاریخ قم. مترجم حسن بن عبدالملک قمی. به تصحیح سید جلالالدین طهرانی. تهران: توس.
- کاستلز، امانوئل (۱۳۸۹). عصر اطلاعات. ترجمه: حسن چاووشیان. تهران: طرح نو.
- ﻛﺮاووﻟﺴﻜﻲ دوروﻳﺘﺎ (۱۳۷۸). «اﺣﻴﺎی ﻧﺎم اﻳﺮان در عهد ایلخانان ترجمه علی بهرامیان»، فصلنامه تاریخ رواﺑﻂ ﺧﺎرﺟﻲ. ﻧﺸﺮﻳﻪ ﻣﺮﻛﺰ اﺳﻨﺎد و ﺗﺎرﻳﺦ دﻳﭙﻠﻤﺎﺳﻲ وزارت اﻣﻮر ﺧﺎرﺟﻪ. ﺳﺎل اول. شماره یک.
- کرمر، جوئل (1375). احیای فرهنگی در عهد آلبـویه. تـرجمه سعید حنایی کاشانی. تهران: نشر دانشگاهی.
- گیدنز، آنتونی (1376). جامعهشناسی. ترجمه منوچهر صبوری. تهران: نی.
- ــــــــــــــ (۱۳۹۲). تجدد و تشخص جامعه و هویت شخصی در عصر جدید. ترجمه ناصر موفقیان. تهران: نی.
- گودرزی، حسین (۱۳۸۴). گفتارهایی درباره جامعهشناسی هویت در ایران. تهران تمدن: ایرانی.
- لمبتون، ان. ک. س. (۱۳۸۰). «شرح و گزارشی از تاریخ قم»، مجله کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. ترجمه نصرالله صالحی. شمارههای ۴۶ و ۴۷: ۷۱ـ۶۴.
- لمبتون، آن (۱۳۸۵). دولت و حکومت در اسلام. ترجمه مهدی فقیهی. تهران: شفیعی.
- لوکونین، ولادیمیر گریگورویچ (۱۳۶۵). تمدن ایران ساسانی. ترجمه عنایتاله رضا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- لینپول، استانلی (1363). تاریخ طبقات سلاطین اسـلام. تـرجمه عباس اقبال. تهران: دنیای کتاب.
- مبلغی، عبدالمجید (۱۳۹۸). سیر تطور هویتیابی شیعیان تا پایان مکتب شیعی بغداد. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
- متز، آدام (۱۳۷۵). تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری. ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو. تهران: امیرکبیر.
- مجتبایی، فتح اله (1352). شهر زیبای افلاطون و شاهی آرمانی در ایران باستان. تهران: انتشارات انجمن فرهنگ ایران باستان.
- مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ ق). بحارالانوار. بیروت: مؤسسه الوفاء.
- محمدی مهر، غلامرضا (۱۳۹۸). روش تحلیل محتوا. تهران: دانش نگار.
- مدرسی طباطبایی، سید حسین (۱۳۶۴). قم نامه (مجموعه مقالات و متون درباره قم). قم: کتابخانه نجفی.
- ﻣﺴﻜﻮﻳﻪ، اﺑﻮﻋﻠﻲ (۱۳۵۸). اﻟﺤﻜﻤﺔ اﻟﺨﺎﻟﺪة. ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﺪوی. ﺗﻬﺮان: داﻧﺸﮕﺎه تهران.
- مسعودی، علی بن حسین (۱۴۲۵ ه/ ۲۰۰۵ م). مروج الذهب. بیروت: مکتبه العصریه.
- مشهدی، محمد (۱۳۸۴). «جغرافیای تاریخی منطقه کاشان در تاریخ قم»، مجله تخصصی مرکز کاشان شناسی. دانشگاه کاشان، شماره اول: ۱۰۰-۸۸.
- مقدسی، محمد بن احمد (۱۴۱۱). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. القاهره: مکتبه مدبولی.
- معروفی، یحیی، یوسف زاده، محمدرضا (1388). تحلیل محتوا در علوم انسانی. همدان: سپهر دانش.
- ﻧﺎﻣﻪ ﺗﻨﺴﺮ ﺑﻪ ﮔﺸﻨﺴﺐ (۱۳۵۴). ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻣﺠﺘﺒﻲ ﻣﻴﻨﻮی. ﺗﻬﺮان: خوارزمی.
- نجاشی، احمد بن علی (۱۴۱۶ق). فهرست أسماء مصنّفی الشیعة (الرجال). بیجا: مؤسسه النشر الاسلامی.
- نجاشی (۱۴۱۸ ق). رجال نجاشی. قم: النشر الاسلامیه.
- وصاف، عبدالله بن فضلالله (۱۳۸۵). رساله مناظره شمشیر و قلم. به تصحیح و مقدمه نصرالله پورجوادی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
- همپتن، جین (۱۳۸۰). فلسفه سیاسی. ترجمه خشایار دیهیمی. تهران: طرح نو.
- یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (۱۹۶۰). تاریخ یعقوبی. بیروت: دار صادر.
- Tajfel, H. (1978). Differentiation Between Social Groups. London: Academic.
- Turner, John and Oakes, Penelope (1986). “The significance of the social identity concept for social psychology with reference to individualism, interactionism and social influence”. British Journal of Social Psychology. 25 (3): 237–252.
- Weinreich, P and Saunderson, W. (Eds) (2003) Analysing Identity: Cross-Cultural, Societal and Clinical Contexts. London: Routledge.
