ایده‌ی دانشگاه ایرانی و روایت امر ملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
رضا نصیری حامد
دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده‌ی حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران (نویسنده مسئول).
10.22034/rjnsq.2025.451839.1590
چکیده
در این نوشتار، تأملی فلسفی درباره‌ی ایده‌ی دانشگاه در ایران، نه از منظری متافیزیکی و جوهرگرایانه بلکه از وجهی پدیدارشناسانه با تأکید بر نسبت آن با امر سیاسی موردتوجه قرار گرفته است. سؤال مقاله آن است که براساس تأملات فلسفی، کدام مدل دانشگاهی در جهان قابلیت توضیح ایده‌ی دانشگاه در ایران را دارد؟ در پاسخ، مدعای نوشتار حاضر آن است که مدل هومبولتی دانشگاه در آلمان، از حیث اتکای آن بر طرح روایتی از خودآگاهی مدرن سیاسی (امر ملی) قابلیت ایضاح نسبی مدل ایرانی دانشگاه را دارد. براساس روش تطبیقی در بررسی دانشگاه ملی، یافته‌‌های مقاله دال بر آن است که تأسیس دانشگاه در وضعیتی متناقض‌‌نما، ازسویی بنا به مقتضیات عملی و کاربردی، ازجمله امر ملی در زیست‌جهان معاصر ایرانی ضرورت یافته و درعین‌حال، به سبب ماهیت خودبنیاد آن، در قبال تحمیل ایدئولوژی، با دستاویز قرار دادن خاستگاه جوهری و ذاتی برای آن مقاومت می‌‌ورزد.
کلیدواژه‌ها
خودآگاهی سیاسی، خودبنیادی، مدل هومبولتی، ایرانشهری، ایدئولوژی
- آجودانی، ماشاءالله (1383). مشروطه‌ی ایرانی. چاپ دوم. تهران: نشر اختران.
- رستگار فسایی، منصور (1385). علی‌‌اصغر حکمت شیرازی. تهران: طرح نو.
- ذاکر صالحی، غلامرضا (1396). «دانشگاه ایرانی و مناقشه‌ی هویتی ـ کارکردی: در جست‌وجوی الگوی گم‌‌شده»، پژوهشنامه‌ی مبانی تعلیم و تربیت. سال هفتم. شماره‌ی 1: 43-27.
- ساعی، احمد (1380). مسائل سیاسی ـ اقتصادی جهان سوم. چاپ چهارم. تهران: انتشارات سمت.
- سالار، شبنم؛ صفایی مقدم، مسعود؛ شفیق اسکی، محمد و شیخه، رضا (1399). «بررسی تطبیقی ایده‌ی دانش فضیلت‌‌بنیان در اندیشه‌ی اسلام و غرب و کاربردهای تربیتی آن»، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی. سال بیست‌وهشتم. شماره‌ی 49. زمستان: 62-39.
- سیاسی، علی‌‌اکبر (1366). گزارش یک زندگی. جلد 1. لندن: پاکا پرینت ال تی دی.
- صدیق، عیسی (1354). یادگار عمر: خاطراتی از سرگذشت. جلد دوم. چاپ دوم. تهران: چاپخانه‌ی مروی.
- صفایی، ابراهیم (1363). رهبران مشروطه، دوره‌ی اول. چاپ سوم. تهران: انتشارات جاویدان.
- طباطبایی، سید جواد (1398 الف). ملاحظات درباره‌ی دانشگاه. چاپ دوم. تهران: مینوی خرد.
- ---------- (1398 ب). ملت، دولت، و حکومت قانون: جستار در بیان نصّ و سنت. چاپ دوم. تهران: مینوی خرد.
- فراستخواه، مقصود (1388). دانشگاه ایرانی و مسئله‌ی کیفیت. تهران: نشر آگاه.
- ---------- (1389). دانشگاه و آموزش عالی: منظرهای جهانی و مسئله‌‌های ایرانی. تهران: نشر نی.
- قبادی، خسرو (1402). «ابعاد چهارگانه‌ی هویت ایرانی در سند دانشگاه اسلامی»، فصلنامه‌ی مطالعات ملی. سال بیست‌وچهارم. شماره‌ی 3. پاییز: 143-113.
-کرمانی، ناظم‌‌الاسلام (1357). تاریخ بیداری ایرانیان؛ (مقدمه و بخش اول). به اهتمام علی‌‌اکبر سعیدی سیرجانی. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران با همکاری انتشارات آگاه و انتشارات لوح.
- محبوبی اردکانی، حسین (1370). تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران. جلد اول. تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
- محیط طباطبایی، محمد (1354). «دارالفنون و امیرکبیر» در: امیرکبیر و دارالفنون. به کوشش قدرت‌الله روشنی زعفرنلو. تهران: دانشگاه تهران و تهران مصور.
- مصباحیان، حسین (1401). «ایده‌ی هایدگری دانشگاه: مبانی فلسفی مخالفت هایدگر با آزادی آکادمیک»، پژوهش‌‌های فلسفی. دوره‌ی 1شانزدهم. شماره‌ی 39: 207-186.
- مینوی، مجتبی (1332). «اولین کاروان معرفت»، یغما. سال ششم. ش 6. پیاپی 63. شهریور: 237-232.
- ورژه، ژاک (1396). دانشگاه‌‌ها در قرون وسطی. ترجمه‌ی امیر رضایی. تهران: پژوهشکده‌ی مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
- یغمایی، اقبال (1354). «بنای دارالفنون»، در: امیرکبیر و دارالفنون. به کوشش قدرت‌الله روشنی زعفرنلو. تهران: دانشگاه تهران و تهران مصور.
- Beiser, Frederick C. (2003). The Romantic Imperative: The Concept of Early German Romanticism. Cambridge: Harvard University Press.
- Beistegui, Miguel de (1998). Heidegger & the Political. London: Routledge.
-Bourdieu, Pierre (1988). Homo Academicus. Trans. By Peter Collier. Stanford: Stnford University Press.
- Byung-Jin, Lee (2003). “Education and National Identity”, Policy Futures in Education. Vol. 1. Num.2: 332-341.
- Gillespie, Michael (1987). “Martin Heidegger”, in: History of Political Philosophy. Edi. By Leo Strauss and Joseph Cropsey. Chicago: The University of Chicago Press.
- Habermas, Jürgen (1989). The New Conservatism: Cultural Criticism and the Historians Debate. Trans. By Shierry Weber Nicholson. Massachusetts: MIT Press.
- Haskins, Charles Homer (1965). The Rise of Universities. Ithaca: Cornell University Press.
- Heidegger, Martin (1985). “The Self-Assertion of the German University and the Rectorate 1933/34: Facts and Thoughts”, Review of Metaphysics. 38:3. Mar: 467-502.
- Hofstetter, Michael J. (2001). The Romantic Idea of a University: England and Germany 1770-1850. Hampshire: Palgrave.
- Jaspers, Karl (1959). The Idea of the University. Trans. By H. A. T. Reiche and H. F. Vanderschmidt, Boston: Beacon Press.
- Kant, Immanuel (1979). The Conflict of the Faculties. Trans. By Mary J. Gregor, New York: Abaris Books.
- MacIntyre, Alasdair (2009). God, Philosophy, Universities: A Selective History of the Catholic Philosophical Tradition. Lanham: A Sheed & Ward Book.
- Newman, John Henry Cardinal (1982). The Idea of A University. Notre Dame, University of Notre Dame Press.
- Nybom, Thorsten (2003). “The Humboldt Legacy: Reflections on the Past, Present, and Future of the European University”, Higher Education Policy. 16: 141-159.
- Östling, Johan (2018). Humboldt and the modern German University: An intellectual history. Trans. By Lena Olsson. Lund: Lund University Press.
- Polak, Fred (1973). The Image of the Future. Trans. By Elise Boulding, Amsterdam: Elsevier.
- Rorty, Richard (1999). Philosophy and Social Hope. London: Penguin Books.
- Shilakowsky, Carol (2013). “Humboldt University (Berlin, Germany)”, in: International Dictionary of University Histories, Edi. By Carol Summerfield and Mary Elizabeth Devine, Abingdon, Routledg.
- Sorkin, David (1983). “Wilhelm Von Humboldt: The Theory and Practice of Self-Formation (Bildung), 1791-1810”. Journal of the History of Ideas, Vol. 44. No. 1, Jan. – Mar: 55-73.
- Taylor, Charles (1994). “The Politics of Recognition”, in: Multiculturalism: Examining the Politics of Recognition. Edi. By Ami Gutmann. Princeton: Princeton University Press.
- Thomson, Iain (2003). “Heidegger and the Politics of the University”, Journal of the History of Philosophy. Volume 41. Number 4. October: 515-542.
- Visnovsky, Emil (2019). “The University as a Philosophical Problem”, Human Affairs. 29: 235-246.