نقش موقعیت مرزی در تقویت جریان‌های واگرا (مطالعه موردی استان اردبیل)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
وحید خشنا مستعلی بیگلو 1
عطاءالله عبدی 2
تاج الدین کرمی 3
1 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه جغرافیای سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران (نویسنده مسئول).
2 دانشیار جغرافیای سیاسی، گروه جغرافیای سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
3 استادیار گروه آموزشی جغرافیای انسانی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
10.22034/rjnsq.2025.495486.1655
چکیده
ایران به‌عنوان کشوری که دارای تنوع زبانی و مذهبی، به‌ویژه در نواحی مرزی خود است. این تنوع، در کنار موقعیت ژئوپلیتیکی حساس کشور، بستر مناسبی برای شکل‌گیری و تداوم جریان‌های قوم‌گرایانه فراهم کرده است. باوجود اقدامات دولت برای یکپارچگی ملی، در مناطق مرزی، برخی مطالبات فرهنگی یا اجتماعی ازسوی گروه‌های محلی مطرح می‌شود که درصورت عدم پاسخ‌دهی مناسب، می‌تواند زمینه‌ساز تقویت احساس تمایز هویتی شود. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش موقعیت مرزی در تقویت جریان‌های واگرایی در استان اردبیل انجام شده است؛ استانی که با همجواری با کشورهای خارجی، از شرایط ویژه‌ای برخوردار است. این تحقیق از نوع کاربردی بوده و به روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده است. داده‌ها با استفاده از پرسشنامه محقق‌ساخته گردآوری شده و تحلیل آن‌ها با بهره‌گیری از نرم‌افزارهای SPSS و ArcGIS صورت گرفته است. شیوه گردآوری اطلاعات نیز به‌صورت ترکیبی از روش‌های کتابخانه‌ای و میدانی بوده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که حس واگرایی در میان ساکنان شهرستان‌های شمالی و مرزی استان اردبیل، بیشتر از ساکنان مناطق مرکزی و جنوبی است. این نتایج بیانگر نقش مؤثر موقعیت مرزی در تقویت زمینه‌های هویتی و تمایزطلبانه در مناطق مرزی کشور است.
کلیدواژه‌ها
موقعیت مرزی
جریان‌های واگرا
آذربایجان
استان اردبیل
  • اباذری، مرتضی؛ رضازاده، حبیب؛ کریم‌زاده، محمد (۱۳۹۱). «قوم‌گرایی و تأثیر آن بر روابط جمهوری اسلامی ایران و آذربایجان»، فصلنامه تحقیقات سیاسی و بین‌المللی. شماره ۱۳: 238-205.
  • احمدی‌پور، زهرا؛ حیدری موصلو، طهمورث؛ حیدری موصلو، طیبه (1389). «بررسی عوامل مؤثر بر نظم اجتماعی در مناطق مرزی»، فصلنامه انتظام اجتماعی. دوره 2. شماره 1 (بهار و تابستان): 62-35.
  • جباری، ولی؛ محمدیان، مهرداد؛ رشیدی آل‌هاشم، محمدرضا (۱۴۰۱). «واکاوی نقش نیروهای خارجی بر گرایش‌های قومی در مناطق آذری‌نشین ایران»، فصلنامه مطالعات ملی. ۸۹ (1): 189-169.
  • حاجی‌زاده، کاظم (۱۳۹۹). «بررسی تجربی الگوی روابط قومی در ایران (تحلیل کمّی داده‌های یک پیمایش ملی)»، مطالعات اجتماعی ایران. ۱۴ (۱): 14-4.
  • حافظ‌نیا، محمدرضا (1385). مبانی و مفاهیم ژئوپلیتیک. مشهد: انتشارات پاپلی.
  • حافظ‌نیا، محمدرضا؛ عبدی، عطاءالله؛ احمدی‌پور، زهرا؛ پرهیزگار، اکبر (1388). «تبیین الگوی نظری طراحی سازوکار همگرایی بر پایه واقعیت‌های جغرافیای سیاسی با رویکرد جغرافیای سیاسی انسان‌گرا»، فصلنامه مطالعات ملی.40 (4): 11.
  • خوب‌روی پاک، محمدرضا (1380). اقلیت‌ها. تهران: نشر شیرازه.
  • خندق‌آبادی، مجید (1392). قومیت و جنبش‌های اجتماعی در تاریخ معاصر. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
  • دوران، بهزاد؛ محسنی، منوچهر (1383). «هویت و نظریه‌ها»، مبـانی نظـری هویـت و بحـران هویـت. بـه اهتمام علی‌اکبر علیخانی. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی. چاپ اول.
  • سلیمی، حسین (1386). «نگرشی ساده‌انگارانه به هویـت ملـی در ایـران»، فـصلنامه مطالعـات ملـی. سـال هـشتم. شماره 31: 31-53.
  • شیخاوندی، داور (1369). زایش و خیزش ملت. تهران: انتشارات ققنوس.
  • عبدی، عطاءالله؛ ربانی، محمدرضا؛ خلیلی، رضا (1399). «روندشناسی تحولات قومی در منطقه آذربایجان؛ تلاش برای ورود به عرصه سیاسی»، فصلنامه مطالعات ملی. شماره 81: 161-137.
  • عبدی، عطاالله؛ مقصودی، مجتبی (1392). «همگرایی در ایران»، فصلنامه مطالعات ملی. شماره 53: 72-51.
  • علیپور، علی (1390). «تأثیر سیاست‌های قومی بر همگرایی و واگرایی مردم در استان‌های سیستان و بلوچستان و کردستان پس از انقلاب اسلامی». رساله دکتری رشته علوم سیاسی. دانشگاه آزاد اسلامی. واحد علوم و تحقیقات. دانشکده علوم انسانی
  • قنبری برزبان، علی؛ جلائی‌پور، حمیدرضا؛ شاوردی، تهمینه (۱۳۹۱). «پذیرش ارزش‌های جهانی در میان ایرانیان عرب‌زبان (اعراب خوزستان)»، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران. شماره ۳۰: 158-138.
  • کریمی، رضا؛ براتی، سجاد؛ شجاعی، مسعود (1399). «بررسی نقش نظامی، بازدارندگی و روانی ارتش در تأمین امنیت ملی کشور ج.ا.ا»، سومین همایش علوم انسانی (پیشرفت‌های نوین در عرصه علم و فراعلم). مشهد: https://civilica.com/doc/1115028.
  • گلوردی، ایرج (1391). نژادهای ایران و زمینه‌های همگرایی. تهران: انتشارات کمیل.
  • مجتهدزاده، پیروز (1381). ژئوپلیتیک و سیاست جغرافیایی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
  • محمدی، حمیدرضا؛ غم پرور، احمد (1394). «تبیین جستار امنیت در یک سازه ناهمگن قومی؛ مطالعه موردی: منطقه جغرافیایی غرب و شمال غرب ایران»، پژوهش‌های دانش زمین. 6 (24): 129-111.
  • مختارزاده، محمد (1383). «ابعاد امنیتی قومیت در ایران»، نشریه سیاسی، فرهنگی اجتماعی. 9 (1): 40-22.
  • مومنی، حسن؛ قاسمی، محمد؛ قنبری، قاسم (1393). «بررسی و تحلیل چالش‌های سیاسی ـ امنیتی مرزهای جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان»، پژوهش‌نامه نظم و امنیت انتظامی. ۷، ۳ (۲۷): 116-87.
  • ندیری، مرضیه (1389). «نقش گروه‌های قومی در تأمین امنیت نواحی مرزی کشور (مطالعه موردی استان آذربایجان غربی)». پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته جغرافیای سیاسی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز.
  • نیک‌نامی، مهدی؛ شریفی، مژگان (1395). «نقش مرزها در توسعه اقتصادی و روابط بین ایران و جمهوری آذربایجان»، نشریه علمی دانشگاه پلی‌تکنیک تیمیشوارا. رشته اقتصاد. 61 (1): 80-73.
  • Anderson, B. (1983). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London: Verso.
  • Cornell, S. E. (2002). Autonomy and Conflict: Ethnoterritoriality and Separatism in the South Caucasus – Cases in Georgia. Uppsala University, Department of Peace and Conflict Research.
  • Friedmann, J. (1966). Regional Development Policy: A Case Study of Venezuela. Cambridge, MA: MIT Press.
  • Goor, Luc van de, Rupesinghe, Kumar, & Sciarone, Paul (Eds.) (1996). Between Development and Destruction: An Enquiry into the Causes of Conflict in Post-Colonial States. New York: St. Martin's Press. (376 pages).
  • Gurr, T. R. (1970). Why Men Rebel. Princeton: Princeton University Press.
  • Gupta, A. (2012). “Borders and Identity: The Politics of Territory and Nationhood”. Journal of Political Geography, 31(2): 99-113. 2.
  • Haggett, P. (2001). Geography: A Global Synthesis. Harlow: Pearson Education.
  • Hartshorne, R. (1950). “The functional approach in political geography”. Annals of the Association of American Geographers, 40(2): 95–130.
  • Kasomo, Daniel (2010). Grabbing Independence from British Colonial System: An African Is Deeply Religious. Berlin: VDM Verlag Dr. Müller.
  • Koser, K. (2010). “International Migration and Border Dynamics”. Journal of Ethnic and Migration Studies, 36(3): 399-415. 3.
  • Moyer, R. (2000). New insight towards geopolitics (D. Mirheydar, Trans). Tehran: Armed Forces Geographical Organization. [In Persian].
  • Prescott, J. R. V. (2015). Political Frontiers and Boundaries. London: Routledge. 7.
  • Smith, A. D. (1991). National Identity. Reno: University of Nevada Press.
  • Toft, M. D. (2003). The Geography of Ethnic Violence: Identity, Interests, and the Indivisibility of Territory. Princeton University Press
  • Vulliamy, E. (2015). “The Politics of Borderlands and Segregation”. Journal of Borderlands Studies. 30 (4): 453-470.