شناسایی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر هویت ملی (اسلامی ـ ایرانی) به روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
طاها عشایری 1
سید سعید حسینی زاده آرانی 2
طاهره جهان پرور 3
1 استادیار گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران (نویسنده مسئول).
2 استادیار گروه جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آیت‌الله العظمی بروجردی (ره)، بروجرد، ایران.
3 دانشجوی دکترای جامعه‌شناسی فرهنگی گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران، ایران.
10.22034/rjnsq.2025.491474.1648
چکیده
هدف اصلی این پژوهش شناسایی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر هویت ملی (اسلامی ـ ایرانی) به روش تحلیل سلسله‌مراتبی است. روش پژوهش از نوع استقرایی فراترکیب کیفی در بازه زمانی 1377 الی 1404 و روش تحلیل سلسله‌مراتبی است که به روش نمونه‌گیری غیراحتمالی (تعمدی) از 134 تحقیق طی هفت مرحله الگوی سانردوسکی و باروسو و 103 نمونه پژوهشی با رعایت ملاک ورود (متغیر مستقل، روایی و پایایی پژوهش، کیفی و پیمایشی) انتخاب ‌شد و سپس، عوامل احصا‌شده با کمک روش تحلیل سلسله‌مراتبی در قالب نرم‌افزار AHP اولویت‌بندی شدند. جامعه آماری تحقیق در این بخش شامل 25 نفر از پژوهشگران، متخصصان دانشگاهی و نیز اساتید هیئت‌علمی در حوزه علوم اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در دانشگاه محقق اردبیلی، دانشگاه چمران اهواز، تبریز و دانشگاه تهران بودند. نتایج پژوهش نشان داد که عوامل فرهنگی (ضریب اهمیت=1083/0) شامل ترویج نوع‌دوستی، عدالت و توسعه آموزشی، جامعه‌پذیری علمی، تعلق مذهبی، سبک زندگی اسلامی ـ ایرانی، تربیت اخلاقی، سواد فرهنگی، سواد تاریخی، تعلق فرهنگی، سواد رسانه‌ای؛ عوامل اجتماعی (ضریب اهمیت=1051/0) شامل سرمایه اجتماعی (انسجام اجتماعی، مشارکت اجتماعی، تعلق اجتماعی، اعتماد اجتماعی، عدالت اجتماعی، الگوی مرجع، جامعه‌پذیری و نظارت، تعهد اجتماعی)؛ عوامل سیاسی (ضریب اهمیت=1034/0) شامل سرمایه سیاسی، تعلق سیاسی، فرهنگ سیاسی، تعصب سیاسی و حکمرانی متعالی اسلامی، قانون‌گرایی، ثبات سیاسی، اثربخشی سیاسی، پاسخگویی، مبارزه با فساد، آزادی مدنی) دارای ضریب اهمیت و اثرگذاری بیشتر و عوامل روانی (ضریب اهمیت=1014/0) شامل هویت‌یابی، عزت اجتماعی، آرامش و تأمین نیازهای روانی، همدلی روانی، سرمایه روان‌شناختی و عوامل اقتصادی (ضریب اهمیت=1003/0) شامل رشد اقتصادی، ارتقای رفاه اجتماعی، عدالت اقتصادی، رفع مسائل اقتصادی دارای ارجحیت و اثرگذاری کمتر بر هویت ملی ایرانی ـ اسلامی مطابق نتایج پژوهش هستند.
کلیدواژه‌ها
هویت ملی
هویت اسلامی ـ ایرانی
سواد تاریخی
حکمرانی اسلامی
الگوی مرجع
سواد رسانه‌ای
  • آزاد ارمکی، تقی؛ وکیلی، عارف (1392). «مطالعه جامعه‌شناختی تعریف مفهوم هویت ملی میان اندیشمندان ایرانی»، فصلنامه مطالعات توسعه اجتماعی ـ فرهنگی. سال دوم. شماره 1: 35-9.
  • آقاپور، اسلام (۱۳۹۱). «بررسی عوامل اجتماعی ـ فرهنگی مرتبط با هویت ملی جوانان نظامی (مطالعه موردی: شهرک شهید محلاتی تهران)»، مجله مطالعات ملی. سال سیزدهم. شماره 2: ۱۶۲-143.
  • آقازاده، احمد (۱۳۸۹). «مقایسه نگرش نسبت‌به جهانی‌شدن و تأثیر آن بر هویت دینی و ملی دانش‌آموزان رشته‌های مختلف (مقطع متوسطه دختر شهرستان قائم‌شهر)»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم تربیتی. دانشگاه علامه طباطبایی. دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی.
  • احمدخانی، محمدرضا (۱۳۹۱). «نگرش‌های زبانی و مؤلفه‌های هویت ملی دانشجویان استان زنجان سال تحصیلی 1392-1391»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته روان‌شناسی. دانشگاه مرکز پیام‌نور تهران. دانشکده علوم انسانی.
  • اسدپور، احمدعلی؛ عسکری‌زاده کووئی، موسی (۱۳۹۴). «بررسی رابطه سرمایه فرهنگی و هویت ملی (مورد مطالعه: دانش‌آموزان پیش‌دانشگاهی شهر بندرعباس)»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس. دانشکده علوم انسانی.
  • اسدپور، احمدعلی؛ عزیزی، علی‌اصغر (۱۳۹۷). «بررسی ارتباط بین سرمایه اجتماعی و گرایش به هویت ملی در میان مردم شهر بندرعباس». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس. دانشکده علوم انسانی.
  • اسدی‌‌فر، نعمت‌‌الله (1390). «بررسی عوامل اجتماعی ـ فرهنگی مؤثر بر هویت ملی جوانان در شهر اهواز»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم اجتماعی. مرکز پیام‌نور تهران. دانشکده علوم اجتماعی.
  • اسماعیلی، رضا (۱۴۰۰). «تأثیر هویت قومی و هوش فرهنگی بر هویت ملی دختران جوان شهرهای مرزنشین استان اردبیل براساس معادلات ساختاری»، زن و مطالعات خانواده. سال چهاردهم. شماره ۵۳: 120-‌91.
  • اسمیت، آنتونی دی (1383). ناسیونالیسم: نظریه، ایدئولوژی، تاریخ. ترجمه منصور انصاری. تهران: انتشارات تمدن ایرانی.
  • اکبری، ریحانه (1392). «بررسی عوامل مؤثر بر هویت ملی ایرانی دانش‌آموزان در سطح گیلان»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم تربیتی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی. مجتمع دانشگاهی ولیعصر. دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
  • اکبری، حسین؛ عیوضی، محمدرحیم (۱۳۹۲). «بررسی وضعیت و ابعاد سازنده هویت ملی»، مجله علوم اجتماعی. سال اول. شماره ۱۰: 60-33.
  • اکبری، رامین (۱۳۹۶). «عوامل مؤثر در شکل‌گیری هویت ملی دانش‌آموزان دوره متوسطه دوم شهرستان قشم»، تحقیقات جدید در علوم انسانی. دوره اول. شماره 4: 62-53.
  • اکوانی، حمدالله؛ نیکفر، جاسب؛ قایدگیوی، فرود (1402). «تبیین ‌جامعه‌شناختی تأثیر عوامل فرهنگی بر بازتولید هویت ملی نوجوانان (مطالعه دانش‌آموزان متوسطه اول شهرستان بهبهان)»، توسعه اجتماعی. سال هفدهم. شماره 4: 136-99.
  • امیری، رامتین (1393). «بررسی عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر هویت ملی جوانان (دانشجویان پسر دانشکده فنی و حرفه‌ای شهید چمران اهواز)»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم تربیتی. دانشگاه شهید چمران اهواز. دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعی.
  • امیری‌فر، ایمان؛ شیرمردی، سارا (۱۳۹۶). «بررسی عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر گرایش جوانان شهر اهواز به هویت ملی با تأکید بر استفاده از شبکه‌های غیرایرانی ماهواره و سایت‌های اینترنتی»، علوم اجتماعی. دوره 9. شماره ۳۶: ۲۳۴-203.
  • انبارکی، فرحناز (1403). «بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر هویت ملی و امید به زندگی در بین دانش‌آموزان پایه دوازدهم شهر اهرم»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته مشاوره. دانشگاه پیام‌نور استان بوشهر. مرکز پیام نور بوشهر.
  • اولادی، شعبان؛ محمدی، اصغر؛ باصری، زینب؛ پرشو، سیما؛ قنبری باغسیاه، علی (1401). «بررسی رابطه ابعاد سرمایه اجتماعی و هویت ملی در شهر اهواز»، امنیت و ارتباطات اجتماعی. سال دوم. شماره 4: 197-163.
  • ایمان، محمدتقی؛ کیذقان، طاهره (1382). «بررسی عوامل مؤثر بر هویت اجتماعی زنان: مطالعه موردی زنان شهر شیراز»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا. سال سیزدهم. شماره 12: 107-79.
  • بهشتی، سیدصمد؛ حق‌مرادی، محمد (۱۳۹۶). «احساس تعلق به ایران در میان اقوام ایرانی»، جامعه‌شناسی. سال بیست‌و‌هشتم. شماره 67: ۴۰-‌25.
  • پاشا، ابراهیم؛ فلاح‌زاده، محمدهادی (۱۳۹۱). «بررسی هویت دینی و ملی نوجوانان و جوانان شهر تهران با تأکید بر گروه مرجع»، مجله مطالعات ملی. سال سیزدهم. شماره ۵۲: ۱۵۶-131.
  • پرچمی، داود (1402). «بررسی گرایش به اجتماع ملی و عوامل مؤثر بر آن»، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی. سال دوازدهم. شماره 3: 98-63.
  • پاشایی، ماریا؛ علمی، محمود؛ ابراهیم‌پور، محمود (۱۴۰۱). «تبیین رابطه اثرگذاری عدالت اجتماعی ادراک‌شده بر میزان پایبندی جوانان شهرهای تبریز و بوکان به هویت ملی»، فصلنامه مطالعات ملی. سال بیست‌و‌سوم. شماره 89: ۱۴۴–
  • پورشهریاری، مه‌سیما (۱۳۹۳). «نقش والدین، همسالان، محیط آموزشی و رسانه‌ها در رشد هویت ملی نوجوانان و جوانان شهر تهران»، مطالعات روان‌شناختی. سال سی‌ونهم. شماره ۱۰: ۱۱۸-89.
  • تاج‌بخش، غلامرضا؛ یادگاری، کیوان (1393). «بررسی تماشای برنامه‌های ماهواره و تأثیر آن بر هویت ملی دانشجویان دانشگاه پیام‌نور شهر کرمانشاه»، فصلنامه علمی دانش انتظامی کرمانشاه. شماره 19: 40-27.
  • تقوی نسب، عبدالعلی (۱۳۸۸). «بررسی عوامل داخلی مؤثر بر هویت قومی و هویت ملی در میان اعراب شهرستان اهواز». جامعه‌شناسی کاربردی. شماره ۳۳: 70‌-‌45.
  • ثاقب‌فر، مرتضی (1383). ایران باستان و هویت ایرانی؛ ایران، هویت، ملیت، قومیت. تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
  • جعفری، احمد (۱۳۹۳). «بررسی عوامل مرتبط با هویت ملی دانش‌آموزان متوسطه شهر کرج»، مطالعات ملی. سال پانزدهم. شماره ۵۸: ۱۶۸–
  • جعفری، علی (۱۴۰۱). «بررسی مقایسه‌ای نقش رسانه‌های جمعی و اجتماعی در هویت ملی نوجوانان (موردمطالعه: نوجوانان شهرستان اردبیل)»، رساله دکترای رشته علوم اجتماعی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد اردبیل. دانشکده علوم انسانی.
  • جعفری هرندی، رضا؛ ملکی‌ها، مرضیه (1403). تعیین نقش انسجام و جهت‌گیری ارتباطی خانواده در هویت ایرانی ـ اسلامی نوجوانان. فصلنامه مطالعات ملی. سال بیست‌و‌پنجم. شماره 3: 86–
  • جعفری، علی؛ فرج زاده، غلامعلی (1402). «تجارب زیسته نوجوانان از نقش رسانه‌های سنتی و نوین در هویت ملی»، مطالعات ملی. سال بیست‌و‌چهارم. شماره 2: 54-35.
  • جلالی، مهدی؛ ادیبی سده، هادی (۱۳۹۴). «مدیریت بدن و هویت ملی جوانان (نمونه موردمطالعه: مدیریت بدن و هویت ملی جوانان شهر ساری)»، مجله مطالعات جوانان. سال پنجم. شماره ۱۷: ۳۲–
  • جهان‌آبادیان، عباس؛ کهرازه، یاسر؛ میرلطفی، رضا (1404). «بررسی و تحلیل عوامل و محرک‌های مؤثر بر همگرایی و انسجام ملی) مورد پژوهی: قوم بلوچ در جنوب شرق کشور)». تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. سال بیست‌و‌پنجم. شماره 76: 177-162.
  • جهانگیری، جهانگیر؛ معینی، مهدی (۱۳۸۹). «بررسی رابطه سرمایه اجتماعی و هویت ملی (نمونه موردمطالعه: دانشجویان دانشگاه شیراز)»، فصلنامه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد. سال هفتم. شماره 2: ۷۴–
  • چوب‌فروش‌زاده، آزاده (۱۳۹۶). «مقایسه هویت ملی و هویت دینی دانش‌آموزان مهاجر و بومی سال دوم متوسطه شهرستان میبد»، فصلنامه مهارت‌های روان‌شناسی تربیتی. شماره ۳۲: ۱۲-1.
  • حاجیانی، ابراهیم (1379). «تحلیل جامعه‌شناختی هویت ملی در ایران و طرح چند فرضیه»، فصلنامه مطالعات ملی. شماره 5: 228-193.
  • حاجیانی، ابراهیم (1388). «نسبت هویت ملی با هویت قومی در میان اقوام ایرانی»، مجله جامعه‌شناسی ایران. سال نهم. شماره 9: 164-143.
  • حاجیانی، ابراهیم؛ محمدزاده، حمیدرضا (۱۳۹۴). «بررسی تأثیر فضای مجازی اینترنت (بر هویت ملی دانشجویان)»، فصلنامه مطالعات ملی. سال شانزدهم. شماره ۶۱: ۸۴-67.
  • حبیب‌زاده، عباس (۱۳۹۴). «تأثیر تحصیلات دانشگاهی در دوره کارشناسی بر هویت ملی دانشجویان دختر دانشگاه قم»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی. سال دوم. شماره 15: ۲۴۲-221.
  • حسین‌زاده، حسین (۱۳۸۸). «بررسی عوامل مؤثر بر گرایش جوانان به هویت ملی (موردمطالعه جوانان شهرآبادان)»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه شهید چمران اهواز. دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعی.
  • حسین‌زاده، علی حسین؛ شجراوی، محمد (1392). «بررسی تأثیر میزان و نوع استفاده از ماهواره بر هویت اجتماعی، دینی و ملی نوجوانان»، فصلنامه علمی تخصصی دانش انتظامی خوزستان. سال دوم. شماره 5: 32-13.
  • حسینی انجدانی، مریم (۱۳۸۸). «نقش رسانه‌ها در رشد هویت ملی نوجوانان شهر تهران»، پژوهش‌های ارتباطی. شماره ۵۸: ۶۵-40.
  • حقیقتیان، منصور؛ غضنفری، احمد؛ تکه‌اکبرآبادی، پروانه (۱۳۹۰). «هویت ملی و برخی عوامل مؤثر بر آن در بین دانش‌آموزان مقطع متوسطه اصفهان»، جامعه‌شناسی کاربردی. سال بیست‌و‌دوم. شماره 1: 82-71.
  • حکیم‌خواه، غلامحسین (1394). «نقش رسانه‌های اجتماعی و تأثیر آن در هویت‌یابی ملی کودکان (مطالعه موردی نقش تلویزیون)»، فصلنامه علمی دانش انتظامی غرب استان تهران. سال دوم. شماره 5: 36-1.
  • خدایی، ابراهیم؛ مبارکی، محمد (1387). «سرمایه اجتماعی و هویت»، فصلنامه رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی. سال هفتم. شماره 19: 30-18.
  • خدامی، علیرضا؛ راسخی رونیزی، مهدی (1402). «بررسی جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر هویت اجتماعی (موردمطالعه: دانش‌آموزان پسر پایه سوم مقطع متوسطه اول شهر شیراز)»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی. سال چهاردهم. شماره 2: 97–
  • خواجه‌نوری، بیژن (1۳۸۹). «سبک زندگی و هویت ملی ـ مطالعه موردی: دانش‌آموزان دبیرستان‌های شهر شیراز»، فصلنامه مطالعات ملی. شماره ۴۴: 152-127.
  • دهشیری، محمدرضا (۱۴۰۰). «جهانی‌شدن و تأثیر آن بر هویت ملی در جمهوری اسلامی ایران؛ بررسی پیمایشی از منظر دانشجویان گروه علوم انسانی و فنی و مهندسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب»، نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی. شماره ۵۱: ۵۶۸-547.
  • ذره‌پرست ملک‌زاده، طاهره (۱۳۹۳). «بررسی عوامل مؤثر بر ارتقای هویت ملی دانشجویان (مطالعه موردی: دانشجویان مدیریت امور فرهنگی دانشگاه جامع علمی ـ کاربردی رشت)»، راهبرد اجتماعی فرهنگی. سال سوم. شماره 11: ۱۱۶-97.
  • ربانی، علی (۱۳۸۸). «بررسی تحلیلی هویت قومی و ملی دانشجویان دانشگاه‌های دولتی ایران و عوامل مؤثر بر آن»، رساله دکترا، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه اصفهان. دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
  • ربانی، علی؛ رستگار، یاسر (۱۳۹۲). «تحلیلی بر وضعیت هویت ملی و ابعاد شش‌گانه آن در بین شهروندان شهر اصفهان»، جامعه‌شناسی کاربردی. شماره ۵۰: ۲۰-1.
  • رحمان‌سرشت، حسین؛ حبیبی بدرآبادی، محبوبه؛ قدرتیان، سید عبدالجبار (1392). «الگوی دستگاهی مدیریت راهبردی هویت ملی»، پژوهش‌های مدیریت عمومی. سال ششم. شماره 21: 23-5.
  • رحیمی، عبدالله (۱۴۰۰). «رهیافتی پدیدارشناسانه در زمینه عوامل مؤثر بر ارتقای هویت فردی و ملی دانش‌آموزان از دیدگاه معلمان»، راهبردهای نو در روان‌شناسی و علوم تربیتی. سال یازدهم. شماره ۱۰: ۱۱۲-103.
  • رزازی‌فر، افسر (۱۳۷۹). «الگوی جامعه‌شناختی هویت ملی در ایران (با تأکید بر رابطه میان هویت ملی و ابعاد آن)»، مطالعات ملی. سال پنجم. شماره 34: ۱۳۴-101.
  • رضایی، حسین (۱۳۹۴). «رابطه استفاده از اینترنت و شکل‌گیری هویت ملی جوانان شهر همدان»، فصلنامه مطالعات ملی. شماره ۶۲: ۱۳۲-113.
  • رضایی قادی، خدیجه؛ ساروخانی، باقر (۱۳۹۱). «اینترنت و هویت ملی در میان کاربران»، فرهنگ ارتباطات. سال دوم. شماره ۵: ۷۰-51.
  • روح‌الامینی، محمود؛ بهشتی، سید علیرضا؛ تاجیک، محمدرضا؛ ابوطالبی، علی (1379). «میزگرد فرهنگ و هویت ایرانی، فرصت‌ها و چالش‌ها»، فصلنامه مطالعات ملی. شماره 4: 60-9.
  • زنجانی‌زاده، هما؛ آخوندی، محمدباقر (۱۳۷۷). «بررسی هویت ملی و مذهبی جوانان مشهدی و تأثیر روابط اجتماعی بر آن»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه فردوسی مشهد. دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
  • سارانی، سکینه (1402). «عوامل مؤثر در بهبود هویت ملی مناطق دارای خرده فرهنگ»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه پیام‌نور استان خراسان رضوی. مرکز پیام نور مشهد.
  • ساروخانی، باقر (۱۳۹۹). «بررسی تأثیر کیفیت استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی بر هویت ملی شهروندان تبریزی»، فصلنامه رسانه و فرهنگ. شماره ۲۰: ۱۰۵-83.
  • ساعی، علی (۱۳۹۱). «تأثیر جهانی‌شدن بر هویت ملی و هویت قومی (مطالعه موردی: کردهای شهر سنندج)»، رساله دکتری، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه تربیت مدرس. دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
  • سردارنیا، خلیل‌اله؛ بدری، کوروش (1400). «سنجش و تحلیل رابطه بین هویت و اعتماد سیاسی (مطالعه موردی کرمانشاه)»، فصلنامه راهبرد سیاسی. سال پنجم. شماره 4: 220-197.
  • سروستان، بهرام؛ آذین، احمد؛ حجازی، سید ناصر (1403). «مدل‌یابی ساختاری عوامل‌ اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر احساس تعلق به اجتماع ملی با تأکید بر تنوع قومیتی (موردمطالعه: کلانشهر اهواز)»، فصلنامه مطالعات میان‌فرهنگی. شماره 58، سال نوزدهم: 21-1.
  • سلگی، محمد (1401). «مدل‌یابی روابط ساختاری بین ابعاد هویت فردی، اجتماعی و ملی در میان دانشجویان دانشگاه‌های تهران»، روان‌شناسی. سال بیست‌و‌ششم. شماره 1: 66-56.
  • سلیمی، حسین (1386). «نگرشی سازه‌انگارانه به هویت ملی در ایران»، فصلنامه مطالعات ملی. سال هشتم. شماره 3: 45‌–‌31.
  • سیف‌اللهی، سیف‌اله (۱۳۹۳). «شکل‌گیری هویت قومی و ملی و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن نزد ساکنان کرج»، علوم اجتماعی دانشگاه آزاد شوشتر. شماره ۲۴: ۱۴۲-‌103.
  • شریعتمداری، مهدی (۱۳۹۲). «بررسی تأثیر مؤلفه‌های آموزش‌وپرورش بر شکل‌گیری هویت ملی دانش‌آموزان مدارس راهنمایی منطقه 2 آموزش‌وپرورش شهر تهران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم تربیتی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی. دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی.
  • شریفیان، اکبر (۱۳۹۱). «مطالعه عوامل ملی، دینی، اجتماعی مؤثر بر شکل‌گیری هویت در بین جوانان 15 تا 30 ساله شهر تهران». رساله دکترا، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه علامه طباطبایی. دانشکده علوم اجتماعی.
  • صادقی، شیوا؛ زارع شاه‌آبادی، اکبر (۱۳۹۱). «خانواده و هویت ملی (بررسی موردی: دانش‌آموزان شهر یزد)»، تحقیقات فرهنگی ایران. شماره ۱۸: ۸۸–
  • صالحی‌امیری، سید رضا (۱۳۹۳). «بررسی عوامل مؤثر بر ارتقای هویت ملی دانشجویان (مطالعه موردی: دانشجویان مدیریت امور فرهنگی دانشگاه جامع علمی ـ کاربردی رشت)»، فصلنامه راهبرد اجتماعی فرهنگی. سال یازدهم. شماره 20: ۱۱۶-97.
  • ضرابیان، فروزان (۱۳۹۲). «ارزیابی هویت ملی دانش‌آموزان پایه ششم ابتدایی شهر یاسوج در سال تحصیلی 1392-1391»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته روان‌شناسی. دانشگاه مرکز پیام‌نور تهران. پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی.
  • الطایی، علی (1382). بحران هویت قومی در ایران. تهران: شادگان.
  • عباسپور، امیر؛ ملکی، علیرضا (۱۳۸۷). «بررسی جامعه‌شناختی نگرش جوانان نسبت‌به هویت ملی و مؤلفه‌های آن»، پژوهش‌های دانش انتظامی. شماره ۳۹: ۱۷۶-152.
  • عباس‌زاده مرزبالی، مجید (1396). «چالش‌های هویت ملی در عصر جهانی‌شدن (با نگاهی به ایران)»، فصلنامه سیاست‌پژوهی. سال چهارم. شماره 6: 108-67.
  • عبداللهی، محمد؛ حسین‌بر، محمد عثمان (۱۳۸۱). «گرایش دانشجویان بلوچ به هویت ملی در ایران»، فصلنامه جامعه‌شناسی ایران. شماره 4: ۱۰۶-101.
  • عبدالهی، محمد (1389). «هویت ملی در ایران (فراتحلیل مقاله‌های فارسی موجود)»، فصلنامه علوم اجتماعی. سال هفدهم. شماره 50: 35-1.
  • عزیزی، حسین؛ اکبری، جلیل (۱۳۸۶). «هویت ملی و عوامل مؤثر بر آن در میان دانش‌آموزان دوره متوسطه»، فصلنامه رفاه اجتماعی. سال هفتم. شماره ۲۷: 298-277.
  • علوی مقدم، سید بهنام؛ داورپناه، زهرا (1393). «تحلیل محتوای مؤلفه‌های هویت ملی در کتب آموزش زبان فرانسه دوره‌های راهنمایی، دبیرستان ـ پیش دانشگاهی»، فصلنامه نوآوری‌های آموزشی. سال سیزدهم. شماره 4: 140-117.
  • علی‌بخشی، مجتبی (۱۳۸۹). «بررسی عوامل مؤثر بر هویت ملی جوانان (مطالعه موردی: شهر اراک)»، فصلنامه مهندسی فرهنگی. شماره ۴۰: ۴۷-30.
  • علیزاده اقدم، محمدباقر (۱۳۹۰). «گرایش به هویت ملی و عوامل مؤثر بر آن»، فصلنامه مهندسی فرهنگی. سال شصت‌و‌یکم. شماره 14: ۷۲-59.
  • عموزاد، سجاد؛ هاشمی‌خواه، زینب؛ رضایی، احمد (1403). «خوانش ترکمن‌های ایران از هویت قومی و ملی»، مجله مطالعات ملی. شماره 100: 178-159.
  • غریبیان، زهره؛ خوش‌فر، غلامرضا (1395). «بررسی رابطه بین وضعیت تحصیلی با گرایش دانشجویان به هویت ملی (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه‌های دولتی و آزاد استان گلستان، سال 1393-1392)، فصلنامه علمی دانش انتظامی گلستان. سال هفتم. شماره 28: 67-37.
  • غفاری‌نسب، اسفندیار؛ مساوات، سید ابراهیم؛ قاسمی‌نژاد، محمدعلی؛ علایی، احمد (1395). «بررسی جامعه‌شناختی عوامل اجتماعی ـ فرهنگی مؤثر بر هویت ملی (مطالعه موردی: شهروندان پانزده سال به بالای شهر اقلید)»، فصلنامه مطالعات توسعه اجتماعی ـ فرهنگی. سال چهارم. شماره 4: 35-9.
  • فتحی، آیت‌الله؛ موسوی‌فر، بابک؛ رضایی، نورمحمد؛ نوری، ابراهیم (1395). «تأثیر استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی بر مؤلفه‌های احساس امنیت اجتماعی و هویت ملی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی تبریز»، پژوهشنامه نظم و امنیت انتظامی. سال نهم. شماره 33: 74-51.
  • فرخی، نورعلی (۱۳۹۸). «تعیین روابط ساختاری بین سرمایه روان‌شناختی و هویت ملی با میانجی‌گری فرهنگ شهروندی دانش‌آموزان دختر دوره دوم دبیرستان»، فصلنامه روان‌شناسی اجتماعی. سال هفتم. شماره 51: 11-1.
  • فردانش، هاشم؛ طالبی، سکینه (۱۳۷۸). «تحول هویت ملی دانش‌آموزان دختر دوره‌های تحصیلی ابتدایی، راهنمایی و متوسطه شهر تهران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته روان‌شناسی. دانشگاه تربیت مدرس. دانشکده علوم انسانی.
  • فلاح‌زاده، محمدهادی (1391). «مطالعه عوامل اجتماعی مؤثر بر شکل‌گیری هویت (ملی/ دینی در بین جوانان 15 تا 30 سال شهر تهران)»، رساله دکترا، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه علامه طباطبایی. دانشکده علوم اجتماعی.
  • قادرزاده، امید (۱۳۹۳). «آموزش‌وپرورش و هویت دینی و ملی (مطالعه پیمایشی: دانش‌آموزان مقطع متوسطه شهر بانه)»، فصلنامه مطالعات ملی. سال پانزدهم. شماره ۵۹: ۱۰۶-81.
  • قادرزاده، امید؛ قادرزاده، هیرش (1392). «مطالعه پیمایشی عوامل فرهنگی ـ اجتماعی مرتبط با هویت ملی نوجوانان»، فصلنامه علوم اجتماعی. سال بیست‌و‌یکم. شماره 66: 205-170.
  • قاسمی، علیرضا (۱۳۹۴). «بررسی رابطه احساس عدالت اجتماعی بر هویت ملی جوانان قوم کرد (نمونه موردی: شهر قروه)»، مجله مطالعات جوانان. شماره ۱۷: ۱۶۲-145.
  • قبادی، نادیا (۱۳۹۱). «تحلیل جامعه‌شناسانه هویت ملی و مؤلفه‌های آن در فیلم‌های بهرام بیضایی»، فصلنامه جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، سال دوم. شماره ۴: ۱۳۴-115.
  • قدیمی، بهرام (۱۴۰۰). «تبیین جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر نگرش به بازتولید هویت ملی تیم ملی فوتبال (از دیدگاه هواداران تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران)»، فصلنامه امنیت ملی. شماره ۴۲: ۴۷۶-451.
  • قنبری برزیان، علی؛ جعفرزاده، فروزنده (1390). «قدرت هویت ملی در میان ایرانیان»، فصلنامه مطالعات ملی. سال دوازدهم. شماره 48: 29-3.
  • کاظمی، آمنه؛ کاظمی، خدیجه؛ خسروی علیکی، مهدیه (1402). «بررسی تأثیر محتوای کتاب‌های درسی دوره ابتدایی بر میزان حس هویت ملی دانش‌آموزان»، فصلنامه دانش انتظامی خراسان. سال دوازدهم. شماره 2: 21-1.
  • کریمی مله، علی (1402). «سرمایه سیاسی حکومت و هویت ملی؛ داده‌های پیش هشداردهنده درمورد ایران کنونی»، پژوهشنامه علوم سیاسی. سال هجدهم. شماره 2: 156-109.
  • کشوردوست، علیرضا (۱۳۹۲). «بررسی عوامل مؤثر بر هویت ملی ایرانی دانش‌آموزان در سطح گیلان»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
  • کوشا، محمدمهدی (1387). دانستنی‌های سیاست: هویت. تهران: وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دفتر برنامه‌ریزی اجتماعی و مطالعات فرهنگی.
  • کیاکجوری، سعید (۱۳۸۶). «عوامل مؤثر در هویت ملی دانشجویان دانشگاه پیام‌نور شیراز»، پیک نور. سال چهاردهم. شماره ۱۷: ۱۱۰-97.
  • گل‌محمدی، احمد (1383). جهانی‌شدن، فرهنگ، هویت. تهران: نی.
  • گودرزی، حسین (1387). تکوین جامعه‌شناختی هویت ملی در ایران، با تأکید بر دوره صفویه. تهران: انتشارات تمدن ایرانی.
  • لهسایی‌زاده، عبدالعلی؛ مقدس، علی‌اصغر؛ تقوی‌ نسب، سید مجتبی (1388). «بررسی عوامل داخلی مؤثر بر هویت قومی و هویت ملی در میان اعراب شهرستان اهواز»، فصلنامه جامعه‌شناسی کاربردی. سال بیستم. شماره 1: 70-45.
  • مرآثی، سید سلمان (۱۳۸۹). «مقایسه هویت ملی و مذهبی در افراد معتاد به اینترنت و غیر معتاد»، جامعه‌پژوهی فرهنگی. شماره 1: ۱۲۰-107.
  • مزروعی، حسن (۱۳۹۳). «تحلیل و ارزیابی هویت ملی و دینی دانشجویان دانشگاه کاشان و علوم پزشکی کاشان»، فصلنامه فرهنگ در دانشگاه اسلامی. شماره ۱۲: ۴۳۴-413.
  • مصطفوی کهنگی، فرحناز (۱۳۹۴). «نقش اینترنت در شکل‌گیری هویت ملی با ارائه مدل تحلیلی (موردمطالعه جوانان 30–18 ساله شهر کاشان)»، مجله مطالعات جوانان. شماره ۱۹: ۱۵۶-137.
  • معروفی، یحیی؛ پناهی‌توانا، صادق (1392). «کتاب‌های ادبیات فارسی دوره متوسطه و بازنمایی مؤلفه‌های هویت ملی (دیدگاه دبیران)»، فصلنامه مطالعات ملی. شماره 55: 122-107.
  • معقولی، نادیا؛ شیخ مهدی، علی؛ قبادی، حسینعلی (1392). «تحلیل جامعه‌شناسانه هویت ملی و مؤلفه‌های آن در فیلم‌های بهرام بیضایی»، جامعه‌شناسی هنر و ادبیات. سال پنجم. شماره 1: 134-115.
  • مقدم، عباس (1388). «بررسی عوامل مؤثر بر گرایش جوانان به هویت ملی (موردمطالعه جوانان شهر آبادان)»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه شهید چمران اهواز. دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعی.
  • مقیمی، اعظم؛ امینی، مجید (۱۳۹۱). «بررسی نگرش جوانان یزدی نسبت‌به مؤلفه‌های هویت ملی و عوامل مؤثر بر آن»، مجله مطالعات جوانان. شماره ۶: ۱۶۸-155.
  • منظمی‌تبار، جواد (1394). «مطالعه جامعه‌شناختی سلسله‌مراتب مؤلفه‌های هویت ملی و قومی جوانان آذربایجان غربی»، نشریه علمی دانش انتظامی دفتر تحقیقات کاربردی فرماندهی استان آذربایجان غربی. سال هشتم. شماره 27: 42-21.
  • موحد، مجید (۱۳۹۱). «مطالعه تأثیر زمینه‌های فرهنگی بر هویت ملی نوجوانان شهرهای بانه و قروه»، فصلنامه مطالعات ملی. شماره ۵۱: ۹۰-69.
  • موحد، مجید؛ کاووسی، فرزانه (۱۳۹۰). «عوامل فرهنگی ـ اجتماعی مرتبط با هویت ملی نوجوانان شهر اهواز (مطالعه موردی: دانش‌آموزان شهر اهواز)»، فصلنامه مطالعات ملی. شماره ۴۶: ۱۳۲-113.
  • موسوی ندوشن، سید محمد؛ افشانی، سید علیرضا (۱۳۹۶). «بـررسی رابطه بین مصرف رسانه و هویت ملی دیدگاه جوانان 29- 15 ساله شهر یزد»، فصلنامه رسانه. شماره ۱۰۶: ۱۳۶-121.
  • موسوی، سید یعقوب (۱۳۹۲). «بررسی رابطه میان احساس شهروندی جهانی و هویت ملی در میان دانشجویان (مطالعه موردی: دانشجویان دانشگاه تهران)»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه الزهرا. دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی.
  • موسوی، یعقوب (۱۳۸۲). «هویت ملی و دینی جوانان و تأثیر آن بر مشارکت سیاسی و اجتماعی آن‌ها»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه الزهرا. دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی.
  • مهرمحمدی، محمود (1383). برنامه درسی: نظرگاه‌ها، رویکردها و چشم‌اندازها. مشهد: نشر استان قدس رضوی.
  • مؤمنی، حسن (۱۳۹۱). «عوامل مؤثر بر هویت ملی در بین دانش‌آموزان مناطق مرزی»، فصلنامه مطالعات ملی. دوره 13. شماره 51: ۶۸-53.
  • میرمحمدی، داود (1394). فضای مجازی و تحولات هویتی در ایران. تهران: انتشارات تمدن ایرانی.
  • میرمحمدی، داود؛ ساروخانی، باقر (۱۳۹۱). «فضای مجازی و تحولات هویت ملی در ایران (مطالعه موردی: شهر تهران)»، فصلنامه مطالعات ملی. شماره ۵۲: ۳۰-3.
  • میرزاخانلو، حمیدرضا (1396). «بررسی نقش دین‌داری، تأیید و احساس موفقیت والدین در هویت دینی و ملی دانش‌آموزان»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم تربیتی. دانشگاه علامه طباطبایی، پردیس آموزش‌های نیمه‌حضوری.
  • میرزایی، حسین؛ عباس‌زاده، محمد (۱۳۹۲). «مطالعه چگونگی تعامل هویت ملی و قومی دانشجویان (مطالعه موردی: دانشجویان آذری، عرب و بلوچ)»، علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد. سال دوم. شماره 10: ۲۷۵-243.
  • میرزائی،‌ حسینعلی (1388). «بررسی‌تحلیلی هویت قومی و ملی دانشجویان ‌دانشگاه‌های دولتی ایران و عوامل مؤثر بر آن»، رساله دکترا، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه اصفهان. دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
  • میرفردی، اصغر؛ ولی‌نژاد، عبدالله (۱۳۹۵). «بررسی هویت ملی و ارتباط آن با استفاده از شبکه‌های اجتماعی اینترنتی (موردمطالعه: دانشجویان دانشگاه یاسوج)»، فصلنامه مطالعات ملی. شماره ۶۷: ۱۱۸-103.
  • میرمحمدی، داود (1394). فضای مجازی و تحولات هویتی در ایران. تهران: انتشارات تمدن ایرانی.
  • میلر، دیوید (1383). ملیت، ترجمه داود غرایاق آبادی. تهران: مؤسسه مطالعات ملی.
  • نازک‌تبار، حسین؛ ملانیا جلودار، شهرام؛ ملک‌پور جونقانی، لیلا؛ مالمیر، مریم (1402). «تحلیل رابطه سرمایه اجتماعی با هویت ملی زنان بین 18 تا 50 ساله ساکن شهرکرد»، فصلنامه مطالعات ملی. سال بیست‌و‌چهارم. شماره 1: 153-131.
  • نایبی، هوشنگ (۱۳۹۵). «تبیین رابطه میان سبک زندگی با هویت قومی و ملی (مطالعه تجربی استان لرستان)»، رساله دکتری، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه پیام‌نور استان لرستان. مرکز پیام‌نور خرم‌آباد.
  • نقی‌پور گیوی، بهنام؛ اسدی، حسن (1394). «نقش هویت‌های تیمی، منطقه‌ای و مذهبی در رشد هویت ملی هواداران تیم‌های ملی ایران»، فصلنامه مطالعات راهبردی ورزش و جوان. سال چهاردهم. شماره 27: 146-133.
  • نوابخش، فرزاد؛ گراوند، جمشید (۱۳۹۰). «بررسی تأثیر احساس عدالت اجتماعی بر هویت ملی شهروندان سنی و شیعه‌مذهب قوم کرد (نمونه موردی شهر قروه)»، فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات. شماره 22: ۱۸۱–
  • نواح، عبدالرضا (۱۳۹۲). «بررسی تأثیر ماهواره بر هویت‌های اجتماعی، ملی و مذهبی نوجوانان (موردمطالعه: دانش‌آموزان مقطع متوسطه شهر اهواز)»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم تربیتی. دانشگاه شهید چمران اهواز. دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعی.
  • نوری، ابراهیم (۱۳۹۵). «تأثیر استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی بر مؤلفه‌های احساس امنیت اجتماعی و هویت ملی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی تبریز»، پژوهشنامه نظم و امنیت انتظامی. شماره ۳۳: ۷۴-51.
  • نیک‌نام، سعید؛ قدیمی، بهرام؛ صدفی، ذبیح‌الله (1400). تبیین‌جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر نگرش به بازتولید هویت ملی تیم ملی فوتبال (از دیدگاه هواداران تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران)، امنیت ملی. سال یازدهم. شماره 42: 476-451.
  • نیکخواه، نرگس (۱۳۹۸). «تبیین وضعیت هویت ملی شهروندان در شهر خنج»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم اجتماعی. دانشگاه کاشان. دانشکده علوم انسانی.
  • وحیدا، فریدون (۱۳۹۱). «تأثیر وسایل ارتباط‌جمعی بر همبستگی ملی جوانان و دلبستگی آن‌ها به هویت ایرانی»، مطالعات توسعه اجتماعی ایران. سال چهارم. شماره ۴: ۱۳۲-123.
  • ودیعه، ساسان (۱۳۹۰). «بررسی تأثیر سبک‌های تربیتی خانواده بر هویت ملی (مطالعه موردی: دانش‌آموزان دختر مقطع دبیرستان در شهر تهران)»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی. دانشکده علوم اجتماعی.
  • هزارجریبی، جعفر (1400). «شاخص‌های هویت ملی از منظر امنیت اجتماعی»، فصلنامه علمی پژوهش‌های اطلاعاتی و جنایی. سال شانزدهم. شماره 63: 66-33.
  • Calhoun, C. (1994). Social theory and the politics of identity. Cambridge, MA: Blackwell.
  • Guibernau, M. (2007). The identity of nations. Cambridge, England: Polity Press.
  • Huntington, S. (2004).Who are We? The Challenge to American National Identity, New York, Simon & Schuster.
  • İnaç, H. & Üna, F. (2013). “kThe Construction of National Identity in Modern Times: Theoretical Perspectivel”, International Journal of Humanities and Social Science 3 No. 11; June 2013: 223.
  • Ji, W. & Zhang, D. (2023). The Interactive relationship between National identity and citizenship education, SHS Web of Conferences 168, 03016 (2023): https://doi.org/10.1051/shsconf/202316803016.CLEC 2023.
  • Korostelina, K. V. (2007). Social identity and conflict: Structures, dynamics, and implications. New York, NY: Palgrave Macmillan.
  • Liu, Qiang & David Turner (2018). “Identity and national identity”, Educational Philosophy and Theory, 50:12, 1080-1088, DOI: 10.1080/00131857.2018.1434076.
  • Poole, R. (1999). Nation and identity. New York, NY: Routledge.
  • Richards, Benjamin (2013). National identity and social cohesion: theory and evidence for British social policy, A thesis submitted to the Department of Social Policy of the London School of Economics for the degree of Doctor of Philosophy. London: September 2013.
  • Rivera, J. de, and Carson, H. A (2015). Cultivating a Global Identity”. Journal of Social and Political Psychology 3 (2): 310–30. https://doi.org/10.5964/jspp.v3i2.507.
  • Smith, A.D. (1989). The Origins of Nations. Ethnic and Racial Studies, 12.
  • Transue, j. (2007). “Identity salience, identity acceptance, and racial policy attitudes: American national identity as a uniting forcel”. American Journal of Political Science. 51(1): 78-91. DOI: 10.1111/j.1540-5907.2007.00238.x.
  • Windari, Tri (2021). “National Identity Attachment and Its Variables”. Journal of International Women's Studies. 22(3): 81-95.