بررسی جامعه‌شناختی پیوند میان مطالعه ادبیات و هویت فرهنگی در میان دانشجویان دانشگاه شاهد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ابوالفضل ذوالفقاری 1
فریده داودی مقدم 2
محمدرضا حشمتی 3
1 دانشیار، گروه علوم اجتماعی، دانشکده حکمرانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
2 دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
3 دانش‌آموخته دکتری جامعه‌شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران (نویسنده مسئول).
10.22034/rjnsq.2025.503460.1665
چکیده
ادبیات فارسی به‌عنوان یکی از غنی‌ترین و کهن‌ترین میراث‌های فرهنگی ایران، نقش مهمی در شکل‌دهی به هویت ملی و فرهنگی ایرانیان ایفا می‌کند. شعر فارسی، با زیبایی‌های زبانی و مفاهیم عمیق خود، همواره موردتوجه علاقه‌مندان به ادبیات قرار گرفته است. در این میان، دانشجویان به‌عنوان نسل جوان و آینده‌ساز کشور، نقش بسزایی در حفظ و ترویج این میراث ارزشمند دارند؛ بر این اساس، هدف از پژوهش حاضر بررسی میزان علاقه‌مندی و خواندن شعر و ادبیات فارسی در بین دانشجویان است. روش این تحقیق به‌صورت پیمایشی بوده و با استفاده از ابزار پرسشنامه انجام شده است. جامعه آماری این پژوهش شامل دانشجویان دانشگاه شاهد تهران بوده و نمونه آماری به‌صورت تصادفی انتخاب شده است. برای افزایش اعتبار و پایایی نتایج، از روش‌های آماری معتبر و آزمون‌های پایایی استفاده شده است. نتایج نشان داد که 4/43 درصد از پاسخگویان میزان علاقه‌مندی خود را به ادبیات فارسی در حد متوسط و 7/4 درصد در حد خیلی کم گزارش کرده‌اند. این یافته‌ها نشان‌دهنده علاقه‌مندی بالاتر از حد متوسط دانشجویان به شعر و ادبیات فارسی است؛ اما میزان مطالعه شعر در بین دانشجویان کمتر از حد انتظار است. نقش ادبیات در ترویج اخلاق انسانی و گرایش‌های زیبایی‌شناسانه به‌ترتیب 03/79 درصد و 40/77 درصد گزارش شده است. میزان لذت بردن از مطالعه یک شعر 74/88 درصد و میزان همدلی با قهرمانان داستان‌ها 55/72 درصد بوده است. برای تقویت و توسعه این علاقه‌مندی، پیشنهاداتی ازجمله برگزاری جلسات شعرخوانی و نقد ادبی، تجهیز کتابخانه‌ها با منابع ادبی، برگزاری دوره‌ها و کارگروه‌های آموزشی، فعالیت‌های فرهنگی و هنری و توسعه برنامه‌های مطالعاتی مرتبط با ادبیات فارسی ارائه شده است.
کلیدواژه‌ها
ادبیات فارسی
شعر و رمان
هویت فرهنگی
سرمایه فرهنگی
دانشجویان
  • آذری، مجید (1389). مطالعه شعر و تأثیرات آن بر خلاقیت. تهران: نشر دانشگاهی.
  • اسکربیت، روبر (1399). جامعه‌شناسی ادبیات. ترجمه‌ی مرتضی کلبی. تهران: انتشارات سمت.
  • اکبری، زهرا؛ مرادی، علی (۱۳۹۹). «تأثیر مطالعه شعر و رمان بر خلاقیت دانشجویان»، مجله پژوهش‌های ادبیات و خلاقیت دانشگاه هنر و علوم انسانی. دوره ۵. شماره ۲: 143-121.
  • امیری، زهرا؛ شریفی، حسن (۱۴۰۰). «تأثیر مطالعه شعر و رمان بر توانایی تحلیل و نقد ادبی دانشجویان»، پژوهش‌های نقد و تحلیل ادبی. دوره ۹. شماره ۲: 82-60.
  • حسینی، علی (1392). نقش دانشگاه‌ها در توسعه فرهنگی دانشجویان. تهران: نشریه علمی دانشگاه شاهد.
  • حمیدی، س؛ افشاری، ل (1398). «بررسی عوامل مؤثر بر علاقه‌مندی دانشجویان به مطالعه شعر و رمان»، نشریه مطالعات اجتماعی. 15 (2): 90-75.
  • حسینی، مریم؛ فراهانی، علی (۱۴۰۱). «تأثیر مطالعه شعر و رمان بر مهارت‌های زبانی دانشجویان»، مجله زبان و ادبیات فارسی، دوره ۱۴. شماره ۲: 78-55.
  • رحیمی، مریم؛ عسگری، علی (۱۴۰۲). «بررسی تأثیر مطالعه شعر و رمان بر دیدگاه‌های اجتماعی و سیاسی دانشجویان»، فصلنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران. دوره ۱۵. شماره ۱: 48-25.
  • رضایی، الهام؛ کاظمی، نادر (۱۴۰۲). «تأثیر مطالعه شعر و رمان بر همدلی و تعامل اجتماعی دانشجویان»، پژوهشنامه علوم انسانی و تعاملات اجتماعی. دوره ۷. شماره ۲: 94-73.
  • زارعی، سعید (1395). بررسی علاقه‌مندی فرهنگی در بین دانشجویان. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
  • ستاری، ر؛ احمدی، ز (1399). «تأثیر مطالعه شعر و رمان بر همدلی و تعامل اجتماعی دانشجویان»، مجله جامعه‌شناسی فرهنگی. 9 (2): 55-41.
  • صادقی، کتایون؛ رستمی، فاطمه (۱۴۰۰). «عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر علاقه‌مندی دانشجویان به مطالعه شعر و رمان»، مجله مطالعات فرهنگی و ادبی ایران. دوره ۷. شماره ۱: 62-40.
  • عباسی، مهدی؛ حسینی، علی؛ رضایی، سارا (۱۳۹۸). «بررسی عوامل مؤثر بر کاهش علاقه‌مندی دانشجویان به ادبیات فارسی»، فصلنامه پژوهش‌های آموزشی و ادبی، ۱۲(۳): 62-43.
  • علایی، محمد (۱۳۸۰). روح زمانه و نقد ادبی. تهران: قطره.
  • علیزاده، ف (۱۴۰۰). «نقش رسانه‌ها و فرهنگ دیجیتال در تغییر نگرش نسل جوان به ادبیات کلاسیک فارسی»، مجله فرهنگ و جامعه. ۱۸(۱): 108-95.
  • کریمی، رضا (۱۳۹۰). شعر و رمان و تأثیر آن بر خلاقیت و نوآوری. تهران: انتشارات دانشگاهی.
  • کیانی، ف؛ نیکو، س (1399). «عوامل مؤثر بر کاهش علاقه‌مندی دانشجویان به مطالعه شعر و رمان»، مجله آموزش‌وپرورش. 5 (4): 60-45.
  • گوردن، جان (۱۳۷۰). ادبیات و جامعه. ترجمه رضا احمدی. تهران: انتشارات نی.
  • محمدی، مهسا؛ حسن‌زاده، علی (۱۴۰۲). «بررسی میزان علاقه‌مندی دانشجویان به ادبیات کلاسیک و معاصر». فصلنامه پژوهش‌های ادبی معاصر. دوره ۸. شماره ۱: 67-45.
  • مرادی، ع؛ جباری، ک (1399). «نقش مطالعه شعر و رمان در کاهش استرس و اضطراب دانشجویان»، مجله روان‌شناسی سلامت. 8 (1): 40-26.
  • منصوری، م.؛ رضایی، ن.؛ شریفی، س (۱۳۹۸). «بررسی عوامل مؤثر بر کاهش علاقه‌مندی دانشجویان به ادبیات فارسی». فصلنامه پژوهش‌های ادبی. ۲۵(۲): 55-40.
  • موسوی، سعید؛ احمدی، لیلا (۱۴۰۱). «نقش مطالعه شعر و رمان در کاهش استرس و اضطراب دانشجویان»، مجله روان‌شناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی. سال بیست‌وششم. شماره ۳: 118-95.
  • میرحسینی، رضا؛ کاظمی، علی؛ امیری، نسرین (۱۳۹۶). ادبیات فارسی و هویت فرهنگی نسل جوان. تهران: پژوهشگاه فرهنگ.
  • ناصری، پ؛ کرمانی، ف (1398). «مقایسه علاقه‌مندی دانشجویان به ادبیات کلاسیک و معاصر»، فصلنامه نقد ادبی. 10 (3): 70-55.
  • نظری، محمد؛ احمدی، لیلا؛ رضایی، سارا (۱۴۰۰). «چالش‌های پیش ‌روی مطالعه ادبیات فارسی در عصر رسانه‌های دیجیتال»، فصلنامه مطالعات فرهنگی و ادبی ایران. ۱۲(۳): 92-70.
  • نوری، فرزاد؛ فتحی، سارا (۱۴۰۱). «بررسی نقش مطالعه شعر و رمان در تقویت هویت فرهنگی دانشجویان»، مجله مطالعات فرهنگی ایران. دوره ۱۰. شماره ۴: 132-110.
  • ولک، رنه (۱۳۷۹). نقد ادبی. ترجمه فرزانه طاهری. تهران: نیلوفر.
  • ولک، رنه؛ وارن، آستین (۱۳۷۹). سیر نقد ادبی. ترجمه محمدجعفر محجوب. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  • Bourdieu, P. (1986). "The forms of capital". In Richardson (Ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (pp. 241-258). Greenwood.
  • Brown, A. (2018). "The Role of Poetry in Modern Education". Journal of Educational Research, 12 (2): 112-129.
  • Brown, T. (2021). “Literary consumption in the age of data capitalism.” Cultural Studies Review. 27(2): 89–106.
  • Brown, L. (2023). “Contemporary Marxist Literary Criticism”. Journal of Modern Literary Studies, 29 (2): 101-120.
  • Deci, E. L. & Ryan, R. M. (2000). "The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior". Psychological Inquiry, 11(4), 227-268.
  • Evans, R. (2022). “Class, Literature, and Social Change in the 21st Century”. Critical Sociology of Literature, 17 (1): 55-74.
  • Foster, A. (2022). “The Social Structure of the Novel: Revisiting Goldmann in the Digital Age”. Literary Sociology Review, 12 (3): 215-233.
  • Garcia, M. (2024). “Literature and Society: Economic and Cultural Interactions”. Cultural Studies Quarterly, 18 (1): 45-63.
  • Harris, E. & Clark, S. (2020). “University students’ interest in classic and contemporary literature: A comparative study”. Literary Criticism Quarterly, 10 (3): 55-70.
  • Jackson, S. (2021). “Marginality and Literary Representation”. Contemporary Literature Review, 15 (4): 202-218.
  • Johnson, L. (2017). “Cultural Influences on Reading Habits”. Cultural Studies Review. 30 (1): 78-95.
  • Johnson, Sarah; Lee, Michael (2019). “The effect of reading poetry and novels on students’ creativity”. International Journal of Creativity and Literature, 12(3): 101-123.
  • Kim, Y. & Roberts, J. (2022). “Popular Literature and Psychological Well-being: An Escape from Modern Pressures”. Psychology & Literature. 6 (2): 89-104.
  • Lee, H. (2021). “Technology, Society, and Artistic Creation”. Art & Society Journal. 11 (3): 134-150.
  • Lewis, Laura; Adams, Jacob (2021). “The impact of reading poetry and novels on empathy and social interaction among students”. Journal of Humanities Research, 26(3): 75-96.
  • Martínez, R., & Garica, L. (2022). “Reading literature as a tool for stress and anxiety reduction among university students”. Journal of Educational Psychology, 20(1): 33–52.
  • Martinez, P. (2023). “Private Life and Social Relations in Contemporary Fiction”. New Literary Perspectives, 21 (2): 77-95.
  • Miller, J. & Thompson, L. (2023). “Art, Technology, and Social Motivation”, International Journal of Arts Sociology. 9 (1): 33-50.
  • Nelson, Elizabeth; Carter, Richard (2021). “Factors affecting students’ declining interest in reading poetry and novels”. Educational Sociology Review, 9(4): 88-110.
  • Nguyen, T. (2023). “The Modern Novel and the Crisis of Subjectivity”, Studies in Modern Fiction. 14 (1): 61-80.
  • Roberts, Jessica; Walker, Mark (2019). “The effect of reading poetry and novels on students’ literary analysis skills”. Literary Criticism Journal, 15(1): 55-77.
  • Smith, J. (2015). “Promoting Literature in Education: Strategies for Encouraging Reading”. Education Journal, 23 (4): 45-58.
  • Smith, J. (2022). Sociology of Literature: Contexts and Perspectives. London: Routledge.
  • Smith, John; Brown, Emily (2020). “The impact of reading poetry and novels on language skills among university students”. Journal of Literary Studies, 18(2): pp. 55-78.
  • Tajfel, H. & Turner, J. C. (1986). “The social identity theory of intergroup behavior. In S. Worchel & W. G. Austin (Eds.)”, Psychology of Intergroup Relations (pp. 7-24). Nelson-Hall.
  • Taylor, Andrew; White, Sophie (2020). “The role of reading poetry and novels in strengthening students’ cultural identity”. Cultural Studies Quarterly, 12(2): 101-123.
  • Taylor, D. (2024). “Marxism, Literature, and Social Engagement Today”. Contemporary Marxist Studies. 8 (2): 141-158.
  • Turner, Megan; Scott, Brian (2022). “The effect of reading poetry and novels on students’ social and political perspectives”. Journal of Social Sciences, 20(3): 134-156.
  • Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.
  • Williams, A., & Thompson, R. (2021). “Social and cultural factors influencing students’ engagement with literature”. International Journal of Literary Sociology, 13(2): 88–110.