اقلیتهای دینی ایرانِ عصر صفوی در آینه سفرنامههای غربی
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1
دانشیار روابط بینالملل، گروه علوم سیاسی و روابط بینالملل، دانشگاه بینالمللی امام خمینی (ره). قزوین. ایران (نویسنده مسئول).
2
دانشجوی دکتری علوم سیاسی، گرایش مسائل ایران، دانشگاه بینالمللی امام خمینی (ره). قزوین. ایران.
3
دانشجوی دکتری علوم سیاسی، گرایش مسائل ایران در دانشگاه بینالمللی امام خمینی (ره). قزوین. ایران.
10.22034/rjnsq.2025.497589.1659
چکیده
یکی از مسائل جامعه ایران موضوع حقوق اقلیتهای دینی است که روابط آنها با دولتها با فراز و نشیبهای فراوانی همراه بوده است. بررسی وضعیت این گروه اجتماعی در ادوار تاریخی ایران بهطور عام و رفتار دولتها با ایشان بهطور خاص از اهمیت بسزایی برخوردار بوده است. دوران صفویه ازنظر کیفیت و کمیت، یکی از تأثیرگذارترین ادوار تاریخی ایران محسوب میشود. دوران حاکمیت صفویان حدود 220 سال بود که در قالب یک دولت دینی، طولانیترین و پرجاذبهترین دوره تاریخ ایران پس از اسلام را برای ایران رقم زد. در این پژوهش، سؤال این است که تلقی سفرنامهنویسان عصر صفویه از وضعیت اقلیتهای دینی چه بود؟ فرضیه این نوشتار بر پایه دیدگاهی تطبیقی ازسوی سفرنامهنویسان نسبتبه وضعیت اقلیتهای دینی در ایران آن زمان قرار دارد. یافتههای این پژوهش نشان میدهد: 1- اقلیتهای دینی در دستگاه حکومتی از کنشگری سیاسی و اجتماعی برخوردار بودند؛ 2- این گروه اجتماعی در اقتصاد، بازرگانی و تجارت خارجی نقش مهمی را ایفا میکردند؛ 3- آنها در انجام مراسم و مناسک مذهبی خود نیز آزاد بودند. نتیجه اینکه اقلیتهای دینی در فواصل زمانی، به دلیل شرایط خاص سیاسی و اجتماعی و یا نگاه تساهلمدارانه پادشاهان، از وضعیت مطلوبی برخوردار بودند و در بعضی از دوران تاریخی نیز بیثباتیهای اجتماعی را تجربه کردند. مقاله حاضر برای فهم وضعیت اقلیتهای دینی در دوره صفویه از روش مقایسهای و اسنادی بهره میبرد.
کلیدواژهها
احمدیان دلاویز، حسن (1397). تعامل حکومت صفویه با اقلیتهای دینی و مذهبی. قم: مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی.
- الگار، حامد (1396). دین و دولت در ایران. ترجمه ابوالقاسم سری. چاپ چهارم. تهران: توس.
- اولئاریوس، آدام (1369). سفرنامه شاه خونین اصفهان. ترجمه حسین کردبچه. ٢ جلد. تهران: شرکت کتاب.
- تاورنیه، ژان باتیست (1336). سفرنامه تاورنیه. ترجمه ابوتراب نوری. تصحیح حمید شیرانی. چاپ دوم. اصفهان: کتابخانه سنایی.
- دلاواله، پیترو (1370). سفرنامه. ترجمه شجاعالدین شفاء. چاپ دوم. تهران: علمی و فرهنگی.
- رحمتی، اصغر (1399). موقعیت اجتماعی بازرگانان در ایران عهد صفویه. محسن رحمتی، رساله دکتری، تاریخ گرایش ایران بعد از اسلام. دانشگاه لرستان.
- سانسون، نیکلاس (1346). سفرنامه. ترجمه تقی فضلی. اصفهان: بینا.
- شاردن، ژان (1335). سیاحتنامه شاردن. ترجمه محمد عباسی. ج 2. تهران: امیرکبیر.
- طالبی طاهر، محمدرضا (1401). بررسی چگونگیِ تعامل حکام صفوی با اقلیتهای دینی (زرتشتیان و یهودیان). انوش مرادی. پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه گیلان.
- عزیزی، ستار (1385). حمایت از اقلیتهای دینی در حقوق بینالملل. همدان: نورعلم.
- عمید زنجانی، عباسعلی (1370). حقوق اقلیتها. چاپ پنجم. تهران: دفتر نشر و فرهنگ اسلامی.
- فوران، جان (1392). مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از سال 1500 میلادی تا انقلاب. مترجم احمد تدین. چاپ چهاردهم. تهران: رسا.
- فیگوئروا، دن گارسیا دسیلوا (1363). سفرنامه. مترجم غلامرضا سمیعی. تهران: نو.
- کمپفر، انگلبرت (1363). سفرنامه. ترجمه کیکاووس جهانداری. چاپ سوم. تهران: خوارزمی.
- کوثری، مسعود (1387). «روش مقایسهای»، رهیافت و روش در علوم سیاسی. به اهتمام عباس منوچهری و همکاران. تهران: سمت: 300-254.
- مسیحا، عباس؛ زندیه، حسن (1396). «بررسی و تحلیل مناسبات صفویان با اقلیتهای مسیحی در ایران از 907 تا 1100 ق»، فصلنامه علمی-پژوهشی تاریخ اسلام. سال هجدهم. شماره هفتادهودو: 190-147.
- نصیرزاده، هادی (1396). بررسی تاریخی وضعیت اقلیت زرتشتی عصر صفویه، در مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی (با تکیهبر عصر شاهعباس اوّل). طاهره رحیمپور ازغدی، پایاننامه کارشناسی ارشد. دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی.
- Almond, G. A., & Powell, B. B.; (1966). Comparative Politics: A Developmental Approach. Boston: Little, Brown and Company.
- Floor, Willem and HerzÍg, Edmund (2012). Iran and the World in the Safavid Age. London: LB.Tauris & Co. Ltd.
- Fox, J. (2008). A World Survey of Religion and the State. Cambridge University Press.
- Lijphart, A. (1971). “Comparative Politics and the Comparative Method”. American Political Science Review. 65 (3): 682–693.
- Marsh, David and Stoker, Gerry; (2010). Theory and Methods in, Political Science. New York: Palgrave Mc Millan.
- Stevens, Roger (2021), “European Visitors to the Safavid Court”. Iranian Studies. 7 (3-4): 421 – 457. DOI: https://doi.org/10.1080/00210867408701475.
- Tiburciom, Alberto (2022). Muslim-Christian Polemics in Safavid Iran. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Wirth, L. (1945). The Problem of Minority Groups. In The Science of Man in the World Crisis. Columbia University Press.
