ژئوپولیتیک اسطورهای؛ نقش روح ملی در تنظیم روابط خارجی ایران با همسایگان
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1
دانشیار مطالعات منطقهای، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2
استادیار مطالعات منطقهای، دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسنده مسئول).
3
دانشجوی دکتری مطالعات منطقهای دانشگاه تهران، تهران، ایران .
10.22034/rjnsq.2025.464107.1623
چکیده
یکی از راهکارهای کسب موفقیت در سطح منطقهای و تنظیم مناسبات یک کشور با همسایگان، کنشگری فعال ژئوپولیتیکی است. مسئله پیش روی این پژوهش گامبرداری ایران در این چهارچوب براساس نظریه روح ملی ژان گاتمن با مؤلفههای «آیکونوگرافی» و «سیرکولاسیون» است. تأکید اصلی نگارندگان بر اسطورهها بهعنوان یکی از مظاهر روح ملی است که بهطورخاص، بر پنج مفهوم اسطورهای جغرافیای ایران استوار است. روش پژوهش براساس هدف، کاربردی و توسعهای، براساس ماهیت دادهها، کیفی و براساس روش گردآوری دادهها، غیرآزمایشی از نوع اسنادی و مطالعه موردی است. اساطیر موردنظر ضمن نمادنگاری سیاست خارجی ایران، تأکید ویژهای بر تمایز نیکیها و بدیها داشته و میتوانند حسننیت این کشور در تعاملات منطقهای و سیاست همسایگی ایران را نشان دهند. جریان مانایی که از طریق چرخش درونمایههای اسطورهای منتقل میشود نیز هدفی جز انتقال پیام دوستی و حسن همجواری ندارد؛ بنابراین دستگاه سیاست خارجی ج.ا.ایران در پرتو این مضامین میتواند ضمن تعامل سازنده و همگرایی چندوجهی، دست به کنشگری عزتمند در دیپلماسی زند تا از طریق اقناع منطقی، به موفقیت در سیاست همسایگی نایل شود. تأکید بر اساطیر به جهت انتقال نمادین پیام دوستی و داشتن جریانی مستمر، هدف اصلی این پژوهش است که درصورت تحقق، منجربه صلح و ثبات در ژئوپولیتیک پرآشوب خاورمیانه خواهد شد.
یکی از راهکارهای کسب موفقیت در سطح منطقهای و تنظیم مناسبات یک کشور با همسایگان، کنشگری فعال ژئوپولیتیکی است. مسئله پیش روی این پژوهش گامبرداری ایران در این چهارچوب براساس نظریه روح ملی ژان گاتمن با مؤلفههای «آیکونوگرافی» و «سیرکولاسیون» است. تأکید اصلی نگارندگان بر اسطورهها بهعنوان یکی از مظاهر روح ملی است که بهطورخاص، بر پنج مفهوم اسطورهای جغرافیای ایران استوار است. روش پژوهش براساس هدف، کاربردی و توسعهای، براساس ماهیت دادهها، کیفی و براساس روش گردآوری دادهها، غیرآزمایشی از نوع اسنادی و مطالعه موردی است. اساطیر موردنظر ضمن نمادنگاری سیاست خارجی ایران، تأکید ویژهای بر تمایز نیکیها و بدیها داشته و میتوانند حسننیت این کشور در تعاملات منطقهای و سیاست همسایگی ایران را نشان دهند. جریان مانایی که از طریق چرخش درونمایههای اسطورهای منتقل میشود نیز هدفی جز انتقال پیام دوستی و حسن همجواری ندارد؛ بنابراین دستگاه سیاست خارجی ج.ا.ایران در پرتو این مضامین میتواند ضمن تعامل سازنده و همگرایی چندوجهی، دست به کنشگری عزتمند در دیپلماسی زند تا از طریق اقناع منطقی، به موفقیت در سیاست همسایگی نایل شود. تأکید بر اساطیر به جهت انتقال نمادین پیام دوستی و داشتن جریانی مستمر، هدف اصلی این پژوهش است که درصورت تحقق، منجربه صلح و ثبات در ژئوپولیتیک پرآشوب خاورمیانه خواهد شد.
یکی از راهکارهای کسب موفقیت در سطح منطقهای و تنظیم مناسبات یک کشور با همسایگان، کنشگری فعال ژئوپولیتیکی است. مسئله پیش روی این پژوهش گامبرداری ایران در این چهارچوب براساس نظریه روح ملی ژان گاتمن با مؤلفههای «آیکونوگرافی» و «سیرکولاسیون» است. تأکید اصلی نگارندگان بر اسطورهها بهعنوان یکی از مظاهر روح ملی است که بهطورخاص، بر پنج مفهوم اسطورهای جغرافیای ایران استوار است. روش پژوهش براساس هدف، کاربردی و توسعهای، براساس ماهیت دادهها، کیفی و براساس روش گردآوری دادهها، غیرآزمایشی از نوع اسنادی و مطالعه موردی است. اساطیر موردنظر ضمن نمادنگاری سیاست خارجی ایران، تأکید ویژهای بر تمایز نیکیها و بدیها داشته و میتوانند حسننیت این کشور در تعاملات منطقهای و سیاست همسایگی ایران را نشان دهند. جریان مانایی که از طریق چرخش درونمایههای اسطورهای منتقل میشود نیز هدفی جز انتقال پیام دوستی و حسن همجواری ندارد؛ بنابراین دستگاه سیاست خارجی ج.ا.ایران در پرتو این مضامین میتواند ضمن تعامل سازنده و همگرایی چندوجهی، دست به کنشگری عزتمند در دیپلماسی زند تا از طریق اقناع منطقی، به موفقیت در سیاست همسایگی نایل شود. تأکید بر اساطیر به جهت انتقال نمادین پیام دوستی و داشتن جریانی مستمر، هدف اصلی این پژوهش است که درصورت تحقق، منجربه صلح و ثبات در ژئوپولیتیک پرآشوب خاورمیانه خواهد شد.
کلیدواژهها
- قرآن کریم.
- آموزگار، ژاله (۱۳۹۳). تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت.
- احتشامی، انوشیروان (۱۳۹۰). «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، سیاست خارجی کشورهای خاورمیانه، ویرایش ریموند هینهبوش و انوشیروان احتشامی. ترجمه رحمان قهرمانپور و مرتضی مساح. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
- احمدوند، شجاع؛ اسلامی، روحا... (۱۳۹۶). اندیشه سیاسی در ایران باستان. تهران: سمت.
- اردستانی رستمی، حمیدرضا (1394). «اسطورههای ایرانی؛ برآیند دگرگونیهای اجتماعی و جغرافیایی»، فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطورهشناختی. سال یازدهم. شماره 40: 73-35.
- استوار، مجید (۱۳۹۶). انقلاب اسلامی و نبرد نمادها. تهران: نگاه معاصر.
- اسلامی، روحا... (۱۳۹۸). شکوه و زوال سیاست در اندیشه ایرانشهری. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی.
- اشرف، احمد (۱۴۰۰). هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی. ترجمه و تدوین حمید احمدی، تهران: نی.
- اصفهانی، حمزهابنحسن (۱۳۶۷). تاریخ پیامبران و شاهان. ترجمه جعفر شعار. تهران: امیرکبیر.
- الیاده، میرچا (1367). افسانه و واقعیت. ترجمه نصرا... زنگویی. تهران: پاپیروس.
- بهار، مهرداد (۱۳97). از اسطوره تا تاریخ. تهران: چشمه.
- -------- (1389). پژوهشی در اساطیر ایران. ویرایش کتایون مزداپور. تهران: آگه.
- بهرامی، عسکر (۱۴۰۰). تاریخ اساطیری ایران. تهران: ققنوس.
- بویس، مری (1381). زرتشتیان، باورها و آداب دینی آنها. ترجمه عسکر بهرامی. تهران: ققنوس.
- بیرونی، ابوریحان (۱۳۸۹). آثارالباقیه. ترجمه اکبر داناسرشت. تهران: امیرکبیر.
- بینا (1372). حدودالعالم منالمغرب الیالمشرق. تصحیح مینورسکی. تهران: انتشارات طهوری.
- پورداود، ابراهیم (۱۳۷۷). ادبیات مزدیسنا: یشتها. جلد 1 و 2. تهران: انتشارات اساطیر.
- ---------- (۱۳80). یسنا: بخشی از کتاب اوستا. تهران: انتشارات اساطیر.
- تفضلی، احمد (1354). مینوی خرد. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
- ثلاثی، محسن (۱۳۷۹). جهان ایرانی و ایران جهانی. تهران: نشر مرکز.
- جهانتاب، محمد (1386). اصطلاحشناسی تحقیق. تهران: سازمان تحقیقات و مطالعات ناجا.
- حافظنیا، محمدرضا (۱۳۸۱). جغرافیای سیاسی ایران. تهران: انتشارات سمت.
- ------------- (۱۳۸۵). اصول و مفاهیم ژئوپولیتیک. مشهد: انتشارات پاپلی.
- حافظنیا، محمدرضا؛ ا...وردىزاده، رضا (١٣٨٨). «رابطه سیستم سیاسى بسیط با همبستگى ملى: بررسى موردی ایران»، پژوهشنامه علوم سیاسى. سال پنجم. شماره 1: 21-8.
- حافظنیا، محمدرضا؛ کاویانیراد، مراد (1393). فلسفه جغرافیای سیاسی. تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.
- حافظنیا، محمدرضا؛ عبدی، عطاءا...؛ احمدیپور، زهرا؛ پرهیزگار، اکبر (1388). «تبیین الگوی نظریه طراحی سازوکار همگرایی بر پایه واقعیت»، فصلنامه مطالعات ملی. سال دهم. شماره ۴: 31-3.
- حبیبی، نیکبخش؛ مرادی، سجاد (1390). راهنمای پژوهشهای نظری. تهران: مرکز انتشارات راهبردی نهاجا.
- دادَگی، فَرنبَغ (1380). بُندَهِش. بهکوشش مهرداد بهار، تهران: توس.
- دال، یان؛ هک، تونی (۱۳۹۰). روششناسی مطالعه موردی در پژوهشهای مدیریت: آزمون نظریه و نظریهپردازی. ترجمه حسن داناییفرد. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
- دومناش، ژان پیر (۱۳۹۵). «اساطیر ایرانی: دو بُننگری کیهانی»، دانشنامه اساطیر جهان. زیر نظر رکس وارنر. ترجمه ابوالقاسم اسماعیلپور. تهران: هیرمند.
- دیلم صالحی، بهروز (1385). «اسطوره و حماسه، دو بنیاد هویت ایرانی»، فصلنامه مطالعات ملی. سال هفتم. شماره 3: 24-3.
- رضاییراد، محمد (1389). مبانی اندیشه سیاسی در خرد مزدایی. تهران: طرح نو.
- رئیسینژاد، آرش (1400). ایران و راه ابریشم نوین: از ژئوپولیتیک راه تا دیپلماسی راه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- زیکفرید، آندره (۱۳۵۴). روح ملتها. ترجمه احمد آرام. تهران: فجر.
- ستاری، جلال (1376). اسطوره در جهان امروز. تهران: مرکز.
- سرمد، زهره؛ بازرگان، عباس؛ حجازی، الهه (1382). روشهای تحقیق در علوم رفتاری. تهران: آگه.
- سهامی، علی (۱۳۹۸). دیپلماسی در شاهنامه. تهران: انتشارات فصل پنجم.
- سیدیفرخد، مهدی (1399). فرهنگ جغرافیای تاریخی شاهنامه. تهران: نی.
- شایگان، داریوش (۱۴۰۱). بینش اساطیری. تهران: اساطیر.
- شجاعی، حیدر (1399). فرهنگ مصور شمایل نمادین اساطیری ایران و جهان. تهران: شهر پدرام.
- عزتی، عزتا... (۱۳۸۸). ژئوپولیتیک در قرن بیستویکم. تهران: سمت.
- علیزاده، ندا (۱۳۹۶). مروری بر روشهای کاربردی تحقیق کیفی در علوم اجتماعی و انسانی. تهران: انتشارات سازمان جهاد دانشگاهی.
- فرهوشی، بهرام (۱۳۷۴). ایرانویج. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- فولر، گراهام (۱۳۷۷). قبله عالم: ژئوپولیتیک ایران. ترجمه عباس مخبر. تهران: مرکز.
- قلیزاده، خسرو (۱۳۹۲). فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی. تهران: بنگاه ترجمهونشر کتاب پارسه.
- کاوندی کاتب، ابوالفضل؛ احمدی نوحدانی، سیروس (1393). «نظریه آیکونوگرافی و روند جداسازی سرزمینهای ایرانی در قرن نوزدهم»، فصلنامه مطالعات ملی. سال پانزدهم. شماره 2: 24-3.
- کاوندی کاتب، ابوالفضل (۱۳۹۴). جغرافیای سیاسی در شاهنامه فردوسی. تهران: کویر.
- کاویانیراد، مراد؛ تهامی، مرتضی (1394). «تبیین قلمرو و فضای برگزیده در اندیشه و اسطوره ایرانیان باستان»، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. سال پانزدهم. شماره 37: 46-25.
- کُربَن، هانری (۱۳۸۳). ارض ملکوت از ایران مزدایی تا ایران شیعی. ترجمه ضیاءالدین دهشیری. تهران: انتشارات طهوری.
- مجتهدزاده، پیروز (۱۳۸۱). جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی. تهران: سمت.
- ------------ (۱۳۸۷). دموکراسی و هویت ایرانی. تهران: کویر.
- ------------ (۱۳۹۴). «پیدایش هویت ایرانی و تطور مفهوم کشور در ایران» جغرافیای سیاسی در شاهنامه فردوسی. نوشته ابوالفضل کاوندی کاتب. تهران: کویر.
- ------------ (۱۳۹۸). فلسفه و کارکرد ژئوپولیتیک. تهران سمت.
- مدرسی، فاطمه (1400). دانشنامه اساطیر ایران. تهران: اساطیر پارسی.
- مرادی، اسکندر؛ افضلی، رسول (۱۳۹۲). اندیشههای جدید در ژئوپولیتیک. تهران: زیتون سبز.
- معصومی، غلامرضا (۱۳۹۱). دایرةالمعارف اساطیر و آیینهای باستانی جهان. جلد ۲ (الف). تهران: سوره مهر.
- معینی علمداری، جهانگیر (۱۳۸۳). «هویت، تاریخ و روایت در ایران»، ایران: هویت، ملیت و قومیت (مجموعه مقالات). به کوشش حمید احمدی. تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
- مکی، ساندرا (۱۳۸۰). ایرانیها. ترجمه شیوا رویگران. تهران: ققنوس.
- منصوریان، یزدان (۱۳۹۸). روش تحقیق در علم اطلاعات و دانششناسی. تهران: سمت.
- مویر، ریچارد (1379). درآمدی نو بر جغرافیای سیاسی. ترجمه دره میرحیدر و سید یحیی صفوی. تهران: سازمان جغرافیایی ن.م.
- هینلز، جان راسل (۱۳۹۳). شناخت اساطیر ایران. ترجمه باجلان فرخی. تهران: اساطیر.
- هیودی، محمدرضا (1402). «نقش محیط جغرافیایی در پیدایش ادیان، و بازخورد ژئوپولیتیکی پیرامون»، قابلدسترس در: ir/r06620 (آخرین بازدید: 25/12/1402)
- ویسی، هادی (۱۳۹۸). مفاهیم و نظریههای جغرافیای سیاسی. تهران: سمت.
- یاحقی، محمدجعفر (1400). فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
- Cattam, Richard W. (1979). Nationalism in Iran: Updated Through 1978. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press.
- Gottmann, Jean. (1951). “Geography and International Relations”, World Politics. Vol.3. No.2: 153-173.
- Gottmann, Jean. (1952). “The Political Partitioning of Our World: An Attempt at Analysis”, World Politics. Vol.4. No.4: 512–519.
- Hegel, Frederick W. (2001). The Philosophy of History, With Prefaces by Charles Hegel and the Translator. J. Sibree, M.A., Kitchener: Batoche Books.
- Jun, Carl G. and Kerenyi, Carl (1971). Essays on a Science of Mythology. Princeton: Princeton University Press.
- Kimmage, M. and Shapiro J. (2024). “The Myths That Warp How America Sees Russia—and Vice Versa”, Available at: The Myths That Warp How America Sees Russia—and Vice Versa | Foreign Affairs (Last Vist: 5 February 2024).
- Lazard, Gilbert. (1975). “The Rise of the New Persian Language”, History of Iran IV. Cambridge: Cambridge University Press.
- Nestoras, A. (2021). “Analysing Geopolitical Myths: Towards a Method for Analytic Geopolitics”, Geopolitics and International Relations: Grounding World Politics Anew. Edited by: David Criekemans, Leiden: Brill|Nijhoff, pp: 194-218.
- Walt, S. M. (2011). “The Myth of American Exceptionalism”, Available at: https://foreignpolicy.com/2011/10/11/the-myth-of-american-exceptionalism/ (Last Vist: 6 February 2024).
