ناسیونالیسم قومی و توسعه‌طلبی ارضی در ایدئولوژی پان‌ترکیسم: چالش‌‌ها و راهکارها برای ایران

طالشی, کوثر; عباس زاده مرزبالی, محسن; رادمرد, محمد

doi:10.22034/rjnsq.2024.449202.1584

ناسیونالیسم قومی و توسعه‌طلبی ارضی در ایدئولوژی پان‌ترکیسم: چالش‌‌ها و راهکارها برای ایران

10.22034/rjnsq.2024.449202.1584

دوره 25، شماره 100 - شماره پیاپی 100
پاییز 1403

صفحه 29-54

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

کوثر طالشی ¹

محسن عباس زاده مرزبالی ²

محمد رادمرد ³

¹ دانشجوی دکتری علوم سیاسی (گرایش مسائل ایران)، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

² استادیار علوم سیاسی دانشگاه مازندران، مازندران، ایران (نویسنده مسئول).

³ استادیار علوم سیاسی دانشگاه مازندران، مازندران، ایران

چکیده

پان‌‌ترکیسم جریانی است که طی دهه‌های اخیر و پس از تغییرات ژئوپلیتیکی متعاقب فروپاشی شوروی احیا شد و با توجه به ‌خصوصیات نهفته در آن، تهدید بالقوه‌‌ای برای ژئوپلیتیک و تمامیت ارضی کشورهای دارای مناطق ترک‌زبان، ازجمله ایران، به‌شمار می‌آید. پرسش پژوهش حاضر این است که چگونه می‌توان منطق توسعه‌طلبی ارضی پان‌‌ترکیسمِ برون‌‌مرزی را از منظر نوع نگرش به ناسیونالیسم تحلیل نمود و به خنثی‌سازی جاذبه آن پرداخت؟ در پاسخ، فرضیه پژوهش این است که گرایش توسعه‌طلبانه پان‌‌ترکیسم ریشه در ناسیونالیسم ایدئولوژیک آن دارد؛ ناسیونالیسمی که با توجه به پایه‌ریزی، بر برداشتی قومی‌ـ‌فرهنگی از ملت به الحاق‌گری و تحریک تجزیه‌طلبی در اقوام ترک‌‌زبان منطقه و به‌طور مشخص، ایران می‌انجامد. در مقابل، سیاست‌های خنثی‌ساز را می‌توان با اتخاذ رویکرد مدنی به ناسیونالیسم طراحی کرد. متناسب با فرضیه پیش‌‌گفته، یک چهارچوب نظری ترکیبی برای پایه‌‌ریزی الگوی تحلیلی پژوهش به‌کار گرفته می‌‌شود؛ چهارچوبی که «ارتباط میان ایدئولوژی و عمل» و «دوگانه ناسیونالیستی (قومی و مدنی)» ارکان آن را تشکیل می‌دهند. پژوهش حاضر با اتکا به منابع کتابخانه‌ای صورت گرفته و تحلیل داده‌ها به شیوه توصیفی ‌ـ ‌تحلیلی انجام شده است.

کلیدواژه‌ها

پان‌ترکیسم

ناسیونالیسم قومی

ناسیونالیسم مدنی

الحاق‌گری

تجزیه‌‌طلبی

ترکیه

ایران

آدمی، علی؛ نوری، مهسا (۱۳۹۲). «دیپلماسی فرهنگی ترکیه در آسیای مرکزی: فرصت‌‌ها و چالش‌‌های پیش‌‌رو»، فصلنامه آسیای مرکزی‌‌ و قفقاز. دوره ۱۹. شماره ۸۳: ۲۷-۱.
ابراهیمی، سجاد؛ شاکری‌خویی، احسان (۱۳۹۴). «بررسی نقش گفتمان پان‌‌ترکیسم در امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه مطالعات علوم اجتماعی. سال یازدهم. شماره ۴۳: ۲۳-۱.
احمدی، حمید (۱۳۸۸). «ترکیه، پان‌‌ترکیسم و آسیای مرکزی». فصلنامه اوراسیای مرکزی. سال دوم. شماره ۵: ۲۲-۱.
احمدی، حمید (۱۴۰۰ الف). قومیت و قوم‌‌گرایی در ایران. تهران: نی.
احمدی، حمید (۱۴۰۰ ب). سیاست و حکومت در خاورمیانه (غرب آسیا) و شمال افریقا. تهران: نی.
احمدی، کامیل (1400). از مرز تا مرز. نشر اینترنتی: انتشارات آوای بوف.
احمدی، حمید (1401). «جایگاه ایران در معادله قدرت جهانی منطقه‌ای و تأثیر آن بر سیاست پان‌ترکیسم الحاق‌گرا»، فصلنامه گفت‌وگو. شماره 95: 49-35.
ارکان، مائده (۱۳۹۵). برخورد ایدئولوژی‌ها در ترکیه از عثمانی‌گرایی تا اسلام‌گرایی مدرن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
اصغرپور، طاهر؛ مهرآذر، حمید؛ عیوضی، محمدرحیم (۱۳۹۴). چهارمین کنفرانس الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت: پیشرفت ایران؛ گذشته، حال، آینده، دانشگاه ارومیه: ۲۳-۱.
اطهری، سید اسدالله؛ ولی‌زاده میدانی، رامین (1398). «تحلیل مبانی فکری رفتار حزب حرکت ملی ترکیه در قبال جمهوری اسلامی ایران»، دوفصلنامه دانش سیاسی. سال پانزدهم. شماره 2: 316-297.
اسمیت، آنتونی (1377). «منابع قومی ناسیونالیسم»، فصلنامه مطالعات راهبرد. دوره 1. شماره 1: 206-183.
اسمیت، آنتونی دی (۱۳۹۴). ناسیونالیسم و مدرنیسم؛ بررسی انتقادی نظریه‌های متأخر ملت و ملی‌گرایی. تهران: ثالث.
اسلامی، علیرضا (۱۳۸۵). «قومیت و ابعاد آن در ایران»، فصلنامه علوم سیاسی. سال نهم. شماره ۳۴: ۲۱۲-‌۱۹۵.
بشکنی، غلامحسین (1397). «ساختار جمعیتی آسیای مرکزی و اندازه پذیرش افراط‌‌گری»، فصلنامه مطالعات راهبردی جهان اسلام، شماره 76: 142-115.
باربیه، موریس (1400). مدرنیته سیاسی. ترجمه عبدالوهاب احمدی. تهران: آگه.
بیات، کاوه (1387). پان‌ترکیسم و ایران. تهران: شیرازه.
پورقوشچی، محمدرضا؛ نادری، محمود (۱۳۹۳). «جهانی‌‌شدن و تکثر‌گرایی قومی در ایران؛ چالش‌‌ها و فرصت‌ها»، فصلنامه مطالعات راهبردی و جهانی‌‌شدن، سال پنجم. شماره ۱۴: ۹۱-۵۵.
پولاب، شهره (11 اسفند 1399). «سیب سرخ و طرحی که ترکیه دنبال می‌کند؛ رویای اوراسیایی اردوغان»: https://razipress.ir/News/Item/20324.
توسلی، غلام‌عباس؛ اصل ‌زعیم، مهدی (۱۳۹۰). «هویت‌های قومی و معمای هویت ملی»، مطالعات توسعه اجتماعی ایران. سال سوم. شمار ۲: ۹۶-۷۵.
جانسیز، احمد، صالحیان، تاج‌الدین (۱۳۹۵). «نگاه نو به رقابت ایران و ترکیه در کسب قدرت منطقه‌ای»، فصلنامه پژوهش‌های روابط بین‌الملل. دوره ‌۱. شماره ۱۹: ۱۷۶-۱۴۳.
جباری، ولی؛ محمدیان، مهرداد؛ رشیدی‌آل هاشم، محمدرضا (۱۴۰۱). «واکاوی نقش نیروهای خارجی بر گرایش‌های قومی در مناطق آذری‌‌نشین ایران»، فصلنامه مطالعات ملی. سال بیست‌وسوم. شماره ۱: ۱۸۹-۱۶۹.
جلائی‌‌پور، حمیدرضا؛ نظرعباسی، صدیقه (۱۳۹۰)؛ «ناسیونالیسم قومی و عوامل مؤثر بر آن (مورد مطالعه: دانشجویان ترکمن استان گلستان)»، فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی. دوره ۱. شماره ۱: ۱۴۳-۱۱۹.
خانی، حسین (۱۳۸۷). «هویت ایرانی در گذرگاه تاریخ»، فصلنامه مطالعات ملی. سال نهم. شماره ۱۰: ۶۸-۴۵.
خضری، محمد؛ فرجی‌‌راد، خدر؛ قاسمی، محمد (۱۳۹۶). «پیامدهای امنیتی ناموزون توسعه منطقه‌ای در ایران»، فصلنامه مطالعات راهبردی. سال بیستم. شماره ۴: ۱۸۵-۱۵۹.
دانش‌‌نیا، فرهاد؛ نظرپور، داوود؛ سلیمی، آرمان (۱۳۹۴). «فهم سیاست خارجی ترکیه در پرتو دکترین عمق استراتژیک احمد داوود اوغلو»، فصلنامه پژوهش‌های روابط بین‌‌الملل، دوره ۵. شماره ۱۷: ۲۰۰ -۱۶۹.
ربانی، علی؛ یزدخواستی، بهجت؛ حاجیانی، ابراهیم؛ میرزایی، حسینعلی (۱۳۸۷). «بررسی رابطه هویت ملی و قومی با تأکید بر احساس محرومیت و جامعه‌پذیری قومی: مطالعه موردی دانشجویان‌ آذری، کرد و عرب»، فصلنامه‌ مسائل اجتماعی. سال شانزدهم. شماره ۶۳: ۷۰-۳۳.
ربیعی، علی (۱۳۸۹). «شکاف درآمد، دغدغه امنیتی کشورهای درحال گذار؛ مطالعه موردی ایران»، فصلنامه راهبرد. شماره 57. سال نوزدهم: 180-155.
رحیمی، علیرضا (۱۳۹۶). «استراتژی‌های ملت‌‌سازی و توسعه ناموزون در ایران»، فصلنامه مطالعات راهبردی. سال بیستم. شماره ۴: ۱۰۱-۶۵.
رستگاری، محمدحسین (۱۳۹۵). دیپلماسی فرهنگی ایران؛ چالش‌ها و چینش‌‌ها. تهران: مؤسسه فرهنگی هنری پویه مهر اشراق.
رضایی، رضا؛ قربانزاده، قربانعلی؛ قاسمی، حاکم؛ هاشمی، سید عباس (1403). «نقش شرق‌‌شناسان در ایجاد «دیگری» در دوگفتمان ناسیونالیسم ایرانی و کردی»، فصلنامه مطالعات ملی. سال بیست‌وپنجم. شماره 2: 62-33.
ساعی، احمد؛ محمدزاده، مرتضی (۱۳۹۲). «حزب عدالت و توسعه و هژمونی کمالیسم»، مطالعات اوراسیای مرکزی. دوره ۶. شماره ۲: ۶۰-۴۱.
سعیدی، گلناز (7 فروردین 1399). «پان‌‌ترکیسم و نگاه به جهان عرب»: https://peace-ipsc.org/fa.
صالحی، منصور؛ نوازنی، بهرام (۱۳۹۹). «بررسی نقش جمهوری آذربایجان در ایجاد چالش‏های قومی در آذربایجان ایران». فصلنامه مطالعات ملی. سال بیست‌ویکم. شماره ۸۴: ۱۱۸-۱۰۱.
طباطبایی، سید جواد (۱۳۸۶). دیباچه‌‌ای بر نظریه انحطاط در ایران. تهران: نشر نگاه معاصر.
عبدی، عطاءاله؛ ربانی، محمدرضا؛ خلیلی، رضا (1399). «روندشناسی تحولات قومی در منطقه آذربایجان: تلاش برای ورود به عرصه سیاسی»، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 21. شماره 81: 161-137.
عالم، عبدالرحمن (۱۳۹۴). بنیادهای علم سیاست. تهران: نشر نی.
فاضلی، حبیب‌الله؛ خلیل‌طهماسبی، نوذر (۱۳۹۵). «ناسیونالیسم و مدرنیسم: مقایسه دیدگاه آنتونی اسمیت (رویکرد جامعه‌شناسی تاریخی) و مکتب نوگرا»، فصلنامه سیاست، دوره ۴۶. شماره ۳: ۷۰۸-۶۹۳.
فاطمی‌‌نسب، علی؛ حسینی، سید جلال (۱۳۹۲). «نقش ترکیه در توسعه پان‌ترکیسم و تأثیر آن بر امنیت جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه پژوهش‌های سیاسی. سال سوم. شماره ۸: ۱۲۷-۱۰۵.
فلاحت‌پیشه، حشمت‌الله؛ شربتی، وحید؛ مظفری، محمدمهدی (۱۳۹۴). «سیاست خارجی ترکیه در قفقاز جنوبی و منافع ایران و روسیه»، فصلنامه پژوهش‌های راهبردی ‌سیاست. سال سوم. شماره ۱۲: ۶۰-۳۷.
قادری، ‌طاهره‌؛ میرزایی، سید آیت‌الله (۱۳۹۰). «ناسیونالیسم ایرانی در سده نوزدهم»، مطالعات جامعه‌‌شناختی. دوره ۱۸. شماره ۲: ۱۰۳-۶۹.
کالیس، ارسطو (۱۳۸۲). ایدئولوژی فاشیست؛ سرزمین و گسترش‌‌طلبی در ایتالیا و آلمان. ترجمه جهانگیر معینی علمداری. تهران: نشر امیرکبیر.
کریمی‌‌مله، علی؛ موذن، محمدهادی (۱۳۹۰). «تنوع فرهنگی و تداوم همزیستی در ایران». فصلنامه مطالعات ملی. سال دوازدهم. شماره ۱: ۵۲-۲۵.
کولایی، الهه؛ نبوی، سید مهدی (۱۳۹۹). «عوامل فرهنگی مؤثر بر آینده روابط ایران و ترکیه»، مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام، سال دوم. شماره 4: 184-160.
لاندو، جیکوب (۱۳۸۶). پان‌‌ترکیسم؛ یک قرن در تکاپوی الحاق‌گری. ترجمه حمید احمدی. تهران: نشر نی.
لطفی، کامران؛ اخوان‌کاظمی، مسعود؛ صادقی، سید شمس‌‌الدین (۱۴۰۰). «واکاوی فرایند تکین ملت در ایران معاصر؛ تاریخچه و روند (مطالعه موردی: عصررضا شاه ۱۳۲۰-۱۳۰۴)»، فصلنامه جامعه‌‌شناسی ایران. سال چهارم. شماره ۱: ۲۰۵-۱۸۶.
لهسائی‌زاده، عبدالعلی؛ مقدس، علی‌اصغر؛ تقوی نسب، سید مجتبی (۱۳۸۸). «بررسی عوامل داخلی مؤثر بر هویت قومی و هویت ملی در میان اعراب شهرستان اهواز»، فصلنامه‌ جامعه‌شناسی کاربردی. سال بیستم. شماره ۱: ۷۰-۴۵.
محمدی، شعبان؛ رضایی، احمدی (۱۳۹۹). «بررسی عوامل خارجی تأثیرگذار بر پان‌‌ترکیسم در آذربایجان ایران»، مجله مطالعات اجتماعی اقوام. دوره ۱. شماره ۲: ۸۴-۶۵.
مشرق نیوز (1 اردیبهشت 1399). «اظهارات اردوغان در باکو و واکنش تند ایران؛ تهران و آنکارا در مسیر تنش هستند»؟ https://www.mashreghnews.ir/news/1154438.
مصطفایی، محمد (۱۳۹۹)؛ «ارزیابی دیدگاه ازلی‌‌گرایان در مسئله هویت قومی در بستر عقل و وحی»، فصلنامه مطالعات ملی. دوره ۲۱. شماره ۲: ۲۴ -۳.
میرفخرایی، سید حسن؛ فیروزمند، مجید (۱۳۹۶). «دیپلماسی فرهنگی ایران در آسیای مرکزی و قفقاز؛ فرصت‌‌ها و چالش‌‌ها»، فصلنامه مطالعات اوراسیای مرکزی، سال دهم. شماره ۲: ۴۴۸-۴۳۳.
نرجسیان، محمد (5 اسفند 1399). «راهبرد توسعه‌‌طلبی ترکیه در منطقه؛ انگیزه‌‌ها و محدودیت‌‌ها»: https://rahbordemoaser.ir/fa/news/69383.
نظری، علی‌اشرف؛ خلیل‌طهماسبی، نوذر (۱۳۹۴). «ملت و ملی‌‌گرایی در نگاه انتقادی آنتونی دی اسمیت (رویکرد جامعه‌‌شناسی تاریخی): مطالعه موردی ایران»، سیاست‌‌پژوهی جهان اسلام. دوره ۲. شماره ۳: 40- 9.
واحدی، الیاس (25 فروردین 1400). «همگرایی محور ترکی»: http://irdiplomacy.ir/fa/news.
واند، زاره (1369). افسانه پان‌‌تورانیسم. ترجمه محمدرضا زرگر. تهران: بینش.
هوشمند، احسان (26 فروردین 1399). «هویت تاریخی ما ایرانی و شهری است نه قومی»: http://tarikhirani.ir/fa/news/8583.
T & Silvan. K. (2022). “Turkey in Central Asia:- possibilities and limits of a greater role”, FILA. [01/18/2022]: asia-central-in-/en/publication/turkey: https: //www.fiia.fi.
Krasznay, A. (2010). From Ethnic to Civic Nationalism: The Case of the Autonomous Community of Catalonia, Spain. Dissertation for the Degree of Master of Arts in Political Science. Central European University, Hungary.
Huseynov, R. (2019). Russian world, Pan-Turkism and EU normative power in Gagauz Yeri: Competing Geopolitical Ideologies and Regional Identity at the Sub-state Level. Eiki Berg, Tartu: Johan Skytte Institute of Political Studies.
Kilinc, R. (2001). The Place of social identity in Turkey's foreign policy options in the post-cold war era in the light of liberal and constructivist approaches. Duygu Bazoğlu Sezer& Sezer. Ankara: Bilkent University.
Krasznay, A. (2010). From ethnic to civic nationalism:The Case Of The Autonomous.
Ketenci, Aysegul (2022, Desember 21). 3 questions - importance of Zangezur corridor for the region explained. Anadolu Agency: https://www.aa.com.tr/en/analysis/3-questions-importance-of-zangezur-corridor-for-the-region-explained/2769019/.
A. (2000). “Ethnic and civic nationalism: towards a new dimension”, Space and Polity. 4 (2): 153-166.
Lüdke, T. (2012). “Pan-ideologies”, in European History Online (EGO). the Leibniz Institute of European History (IEG), [17.3.2023]: http://www.ieg-ego.eu/luedket-2012en.
Larin, J, S. (2012). Challenging the civic nation. Margaret Moore and John McGarry, Kingston: Queen’s University.
N. & Qzdamar, Q. (2010). “Uneasy neighbors: Turkish-Iranian relations since the 1979 Islamic revolution”, Middle East Policy. 17 (3): 101-11.
Republic of Turkiye: Ministry of Foreign Affairs. (2023). “Türkiye´s relations with Central Asian republics”، https://www.mfa.gov.tr/turkiye_s-relations-with-central-asian-republics.en.mfa.
Tamir, Y. (2019). “Not so civic: is there a difference between ethnic and civic nationalism”, The Annual Review of Political Science: https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev-polisci-022018-024059.
TRT WORLD. (2022). “Türkiye supports 'immediate' opening of strategic Zangezur corridor”. (27. 06. 2022), https://www.trtworld.com/turkey/türkiye-supports-immediate-opening-of-strategic-zangezur-corridor-58340.
Ure, P. (2017). “Pan Turkism”, in U. Daniel, P. Gatrell, O.Janz, H. Jones, A. Kramer & B. Nasson (Eds). 1914-1918 online international encyclopedia of the first world war. (5), Freie Universität Berlin.