وضعیت هویت دینی دانش‌‌آموزان دوره متوسطه دوم شهر اصفهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد امینی 1
سمیرا دادخواه تهرانی 2
1 دانشیار گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران (نویسنده مسئول).
2 دانشجوی کارشناسی ارشد برنامه‌ریزی درسی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
10.22034/rjnsq.2024.452606.1591
چکیده
با توجه به نقش و جایگاه هویت دینی در رشد متوازن شخصیت دانش‌‌آموزان و لزوم شناسایی مشکلات و ناکارآمدی‌‌های موجود در این زمینه، این پژوهش کیفی کوشیده است تا برمبنای تجارب زیسته و اندیشیده دبیران (دوره متوسطه دوم) میزان تقید دانش‌‌آموزان دختر دوره متوسطه دوم به هویت دینی و مشکلات و چالش‌‌های اصلی این حوزه را وارسی و شناسایی کند. جامعه آماری پژوهش شامل دبیران متوسطه دوره دوم شهر اصفهان در سال تحصیلی 1403-1402 بودند که از میان آن‌ها، 24 نفر از دبیرانی که حداقل دارای پانزده سال سابقه تدریس بوده و اطلاعات و تجارب کافی در زمینه موضوع موردبررسی را داشتند به‌عنوان منابع اطلاع‌‌رسان تحقیق شناسایی شدند و با توجه به اصل اشباع نظری، مورد مصاحبه قرار گرفتند. ابزار جمع‌‌آوری اطلاعات، مصاحبه عمیق نیمه‌ساختارمند بود. برای تجزیه‌وتحلیل اطلاعات نیز از روش هفت‌مرحله‌ای کلایزی استفاده شد. درمجموع، یافته‌‌ها نشان داد که از دیدگاه دبیران شرکت‌‌کننده، میزان پایبندی فراگیران دوره متوسطه دوم به هویت دینی در حدی نازل بوده و رشد و شکل‌‌گیری آن نیز با پنج چالش جدی یعنی درگیری افراطی و بیش از اندازه با فضای مجازی و رسانه‌‌های اجتماعی، قصور و کم‌توجهی‌‌ خانواده‌‌های دانش‌‌آموزان، تنگناها و مشکلات نظام آموزشی، اثرپذیری از برخی عوامل و واقعیت‌‌های اجتماعی و تأثیر منفی دوستان و همسالان مواجه است. بدیهی است سیاست‌گذاری و برنامه‌‌ریزی سنجیده و اقدام دقیق در زمینه رفع یا کاهش چالش‌‌های مذکور می‌‌تواند نقش بسیار مؤثری در رشد و شکوفایی هویت دینی نسل جوان داشته باشد.
کلیدواژه‌ها
هویت
هویت دینی
دوره متوسطه دوم
تجارب زیسته
دبیران متوسطه
  • احدی، حسن؛ جمهری، فرهاد (1389). روان‌شناسی رشد: نوجوانی، بزرگ‌سالی (جوانی، میان‌سالی و پیری). تهران: آینده درخشان.
  • ارژنگ، اردوان؛ میرفردی، اصغر (1393). «هویت دینی و عوامل تأثیرگذار بر آن (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه یاسوج)، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 4 (1): 165-147.
  • انصاری، محمدرضا؛ کاظمی‌پور، شهلا؛ محسنی، رضاعلی (1400). «مطالعه جامعه‌شناختی هویت مدرن و دینی دانشجویان (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه تهران)». مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران. 10 (3): 973-949.
  • آلمال، فرنگیس (1390). «سیمای هویت اجتماعی جوانان ایران»، مطالعات ملی. 12 (3): 148-121.
  • بیگدلی، زهرا؛ ماهروزاده، طیبه (1394). «تأثیر سبک‌های تربیتی والدین بر انجام اعمال عبادی فرزندان»، مدیریت و برنامه‌ریزی در نظام‌های آموزشی. ش 14: 30-9.
  • پاکوفته، نسرین؛ نصری، صادق؛ نصرالهی، بیتا و فرخی، نورعلی (1400). «پیش‌بینی هویت جهانی براساس هویت ملی، دینی و قومی در دانشجویان». جامعه‌پژوهی فرهنگی. 12(2 ): 24-1.
  • تاج‌‌بخش، غلامرضا؛ رمضانی، رضا؛ علیدادی، زهرا (1400). «واکاوی عوامل جامعه‌‌شناختی مؤثر در شکل‌‌گیری هویت دینی دانش‌‌آموزان دختر»، اسلام و پژوهش‌‌های روان‌شناختی. 7 (2): 92-73.
  • جمالی فیروزآبادی، محمود؛ اخلاقی، آزیتا (1391). «رابطه هویت دینی معلمان با هویت دینی دانش‌آموزان مدارس شهر تهران». راهبرد اجتماعی و فرهنگی. 2 (5): 102-79.
  • چیت‌‌‌‌ساز قمی، محمدجواد (1383). «هویت دینی جوانان ایران»، هویت در ایران. به کوشش علی‌‌اکبر علیخانی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی جهاد دانشگاهی.
  • حاجیانی، ابراهیم (1388). جامعه‌‌شناسی هویت ایرانی. تهران، مجمع تشخیص مصلحت نظام، پژوهشکده تحقیقات استراتژیک.
  • حاجیانی، ابراهیم؛ فولادی سپهر، سارا (1389). «بررسی رابطه بین هویت ملی و هویت مذهبی در بین اقوام ایران». پژوهشنامه علوم اجتماعی (گرمسار). 4 (4): 54-33.
  • حسین‌زاده، امیدعلی؛ مشرفی، هاشم (1389). «تحلیل عاملی عوامل آسیب‌زای تربیت دینی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی (مطالعه موردی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهر)»، زن و مطالعات خانواده. 2 (7): 60-41.
  • دارابی، مسعود؛ امیرپور، مهناز؛ حیدرآبادی، ابوالقاسم (1395). «بررسی جامعه‌شناختی تأثیر ماهواره بر هویت دینی جوانان شهر تهران»، جامعه‌شناسی مطالعات جوانان. 7 (22): 30-9.
  • دهخدا، علی‌‌اکبر (1341). لغت‌‌نامه دهخدا. تهران: گلشن.
  • ذاکری، مختار؛ شمشیری، بابک؛ خرمایی، فرهاد (1394). «بررسی پدیدارشناسانه مفهوم هویت، تلاشی در ارائه مدل فرایندهای هویتی». روش‌‌ها و مدل‌‌های روان‌شناختی. 6 (21): 72-59.
  • رحمتی، رحیمه (1397). هویت‌یابی دینی در کودکان. یزد: همایش ملی هویت کودکان ایران اسلامی در دوره پیش‌دبستانی.
  • رئوفی، محمود (1389). «مؤلفه‌‌های هویت دینی»، دین و ارتباطات. 7 (1و2): 112-91.
  • سلگی، محمد؛ اسکندری، حسین؛ دلاور، علی؛ برجعلی، احمد (1394). «ساخت، پایاسازی و اعتباریابی آزمون هویت ملی و اجتماعی». اندازه‌‌گیری تربیتی. 6 (20): 88-53.
  • سلیمی، محمدرضا؛ شرفی، روح‌‌انگیز (1394). «بررسی ساختار و ابعاد روش تحقیق کیفی پدیدارشناسی». کنفرانس بین‌المللی علوم انسانی، روان‌شناسی و علوم اجتماعی.
  • شعاری‌‌نژاد، علی‌‌اکبر (1386). فلسفه آموزش‌وپرورش. تهران: امیرکبیر.
  • شورای عالی انقلاب فرهنگی و شورای عالی آموزش‌وپرورش (۱۳۹۰). مبانی نظری تحول بنیادین در نظام تعلیم و تربیت رسمی و عمومی جمهوری اسلامی ایران. تهران: وزارت آموزش‌و‌پرورش.
  • شورای عالی آموزش‌وپرورش (1390). سند تحول بنیادین نظام آموزش‌وپرورش. تهران: وزارت آموزش‌وپرورش جمهوری اسلامی ایران.
  • شمشیری، بابک؛ زارعی، لیلا؛ شیروانی‌‌زارعی، علی (1400). «آسیب‌شناسی تعلیم و تربیت دینی در دانش آموزان متوسطه (از دیدگاه متخصصان تعلیم و تربیت، معلمان و دانش آموزان)». پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی. 29 (51): 283-265.
  • صانعی مهری، زهره؛ رزم‌آرا، پری (1399). «تحلیل محتوای کتاب‌های مطالعات اجتماعی مقطع ابتدایی ازنظر میزان توجه به هویت ملی و هویت دینی»، علوم تربیتی از دیدگاه اسلام. 8 (15): 256-241.
  • صمدی، معصومه (1401). «بررسی علل آسیب‌پذیری نظام آموزشی در پرورش هویت دینی دانش‌آموزان». مطالعات ملی. 23 (3. پیاپی 91: 54-33.
  • طالب‌‌زاده نوبریان، محسن؛ فتحی‌‌واجارگاه، کورش (1382). مباحث تخصصی برنامه‌‌ریزی درسی. تهران: آئیژ.
  • عابدی، فاطمه؛ منادی، مرتضی؛ خادمی، ملوک (1394). هویت دینی و شادکامی در دانش آموزان دختر دبیرستانی. تهران: کنگره انجمن روان‌شناسی ایران.
  • عباسی، محمدرضا؛ علوی مقدم، سید بهنام؛ زهره وند، اشرف (1393). بررسی میزان هویت دینی بین دانش‌آموزان مقطع متوسطه (ناحیه یک شهرری)، مطالعات ملی. 15 (2). 58: 169-185.
  • عبدی‌‌زرین، سهراب؛ فقیهی، علی‌‌نقی؛ ضمیری، محمدرضا (1397). «نقش دین‌داری در سلامت روان، هویت‌‌یابی و امنیت اجتماعی دانشجویان قم»، مطالعات ملی. 19(3): 122-99.
  • عمید، حسن (1382). فرهنگ فارسی عمید. تهران: امیرکبیر.
  • غزالی، سعید؛ اسمعیلی، زهره؛ رضایی، محمدهاشم و فرج الهی، مهران (1399). «آسیب‌شناسی تربیت دینی دانشجویان دانشگاه پیام نور با تأکید بر مکتب امام حسین (ع)». آموزش در علوم انتظامی، 7 (25): 377-359.
  • فضلی، رخساره (1398). «شکل‌‌گیری و تکوین هویت کودکان در دوره پیش‌‌دبستان»، رشد آموزش پیش‌‌دبستانی. 11 (1): 8-6.
  • قادرزاده، امید (1393). «آموزش‌وپرورش و هویت دینی و ملی (مطالعه پیمایشی دانش‌‌آموزان مقطع متوسطه شهر بانه)»، مطالعات ملی. 15 (3). 59: 106-81.
  • قنبری برزیان، علی؛ همتی، رضا (1394). «هویت دینی در جامعه ایرانی: مرور نظام‌مند مطالعات انجام‌شده (1380-1392)»، جامعه‌شناسی کاربردی (مجله پژوهشی علوم انسانی دانشگاه اصفهان). 26 (3). پیاپی 59: 138-117.
  • گیدنز، آنتونی (1378). تجدد و تشخص: جامعه و هویت شخصی در عصر جدید. ترجمه ناصر موفقیان. تهران: نشر نی.
  • لوی، آریه (1399). برنامه‌‌ریزی درسی مدارس. ترجمه فریده مشایخ. تهران: مدرسه.
  • ماسن، پاول هنری؛ کیگان، جروم؛ هوستون، آلتاکرول؛ کاتجر، جان‌‌جین‌‌وی (1370). رشد و شخصیت کودک. ترجمه مهشید یاسایی. تهران: مرکز.
  • ماهروزاده، طیبه (1392). «جهانی‌شدن و هویت‌یابی دینی نوجوانان»، تربیت اسلامی. 8 (16): 162-139.
  • محسنی، نیکچهره (1375). درک خود از کودکی تا بزرگسالی. تهران: بعثت.
  • محمودی، سیروس (1399). «بررسی جایگاه هویت دینی و انقلابی در سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش»، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی. 28 (دوره جدید)(47 ): 182-159.
  • محمدی، زهره؛ لطیفیان، مرتضی (1387). «بررسی قدرت پیش‌بینی‌کنندگی ابعاد هویتی فرزندان از طریق ابعاد فرزندپروری والدین در میان دانشجویان دانشگاه شیراز». مطالعات روان‌شناختی. 4 (2): 56-39.
  • مؤیدفر، سعیده؛ شاهوران، عباس (1400). «بررسی رابطه هویت ملی و دینی در بین جامعه زرتشتیان ایران»، مطالعات ملی. 22 (1). پیاپی 85: 110-91.
  • میلر، جی پی (1395). نظریه‌‌های برنامه درسی. ترجمه محمود مهرمحمدی. تهران: سمت.
  • نادری، احمد؛ چیت‌ساز قمی، محمدجواد؛ شیرعلی، ابراهیم (1394). «فراترکیب پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه هویت دینی»، مطالعات ملی. 16 (3). 63: 44-27.
  • نجفی، حسن؛ ملکی، حسن؛ سبحانی‌نژاد، مهدی؛ مصباح، علی (1400الف). «طراحی الگوی برنامه درسی هویت دینی در دوره اول متوسطه»، مطالعات برنامه درسی. 16 (61): 92-59.
  • نجفی، حسن؛ ملکی، حسن؛ سبحانی‌نژاد، مهدی؛ مصباح، علی (1400ب). «هویت دینی و پیش بایسته‌ای طراحی برنامه درسی»، مطالعات ملی. 22 (2). پیاپی 86: 26-3.
  • نوری، نجیب‌اله؛ عسگری، علی؛ ناروئی نصرتی، رحیم و شجاعی، محمدصادق (1395). «مؤلفه‌های فرایندی و ساختاری هویت دینی بر پایه منابع اسلامی»، اسلام و پژوهش‌های روان‌شناختی. 2 (4). پیاپی 4: 26-7.
  • وحدتی دانشمند، علی؛ باقری نوع‌پرست، خسرو؛ ایروانی، شهین (1398). «داستان، هویت دینی و تربیت دینی: تحلیلی براساس هرمنوتیک روایی پل ریکور». فلسفه تربیت. 4 (1): 159-137.
  • Altuuser, L. (1971). Lenin and philosophy and other essays. London: New Left Books.
  • Berzonsky, M. D. (2003). Identity style and well – being: Does commitment matter? An International Journal of Theory and Research. Vol 3 (1). 131 – 142.
  • Driezen, Ariadne; Verschraegen, Gert; Clycq, Noel. (2021). “Negotiating a contested identity: Religious individualism among Muslim youth in a super-diverse cit”y. International Journal of Intercultural Relations. 82, 25-36.
  • Furrow, J.L., King, P.E. & White, K. (2004) “Religion and Positive Youth Development: Identity, Meaning, and Prosocial Concerns”. Applied Developmental Science. 8, 17–26.
  • Morrow R, Rodrigiez A and King N (2015). “Colaizzi's descriptive phenomenological method”. The Psychologist. 28 (8): 643–644.
  • King, P.E. (2003) “Religion and Identity: The Role of Ideological, Social, and Spiritual Contexts”, Applied Developmental Science. No. 7:3: 197-204.
  • Krause, N., & Ironson, G. (2024). “Religious and spiritual identities: evaluating change over time, identity salience, and the influence of aging”. Journal of Religion, Spirituality & Aging:1–22.
  • Leite, Â, Nobre, B., & Dias, P. (2023). “Religious identity, religious practice, and religious beliefs across countries and world regions”. Archive for the Psychology of Religion: 45 (2): 107-132.
  • Moulin, D. P. J. (2013). Negotiating and Constructing Religious Identities in English Secondary Schools: a Study of the Reported Experiences of Adolescent Christians, Jews, and Muslims. Doctoral Dissertation, University of Oxford.
  • Pennington, M. C., & Richards, J. C. (2016). “Teacher Identity in Language Teaching: Integrating Personal, Contextual, and Professional Factors”. RELC Journal: 47(1), 5-23.
  • Phalet, K., Fleischmann, F., & Hillekens, J. (2018). “Religious identity and acculturation of immigrant minority youth: Toward a contextual and developmental approach”. European Psychologist: 23(1), 32–43.
  • Siddique, Abu. (2024). “Behavioral consequences of religious schooling”, Journal of Development Economics. Vol167, 2-18."