دستیابی به جایگاه «قدرت بندری منطقه‌ای» از طریق مرکزیت‌بخشی به بندر چابهار در کدهای ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حسن نورعلی 1
سید عباس احمدی 2
سحر السادات موسوی نسب رابری 3
1 دانشجوی دکترای تخصصی جغرافیای سیاسی، دانشگاه تهران. تهران. ایران.
2 دانشیار جغرافیای سیاسی، دانشگاه تهران. تهران. ایران.
3 دانش‌آموخته‌ی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی. تهران. ایران (نویسنده مسئول).
10.22034/rjnsq.2024.430133.1544
چکیده
ژئوپلیتیک بنادر، درهم‌تنیدگی سه‌گانه اقتصاد، سرزمین و جغرافیا را در خطوط ارتباطی دریایی در شکل دادن به یک هویت اقتصادی سرزمینی در نظم جهانی برقرار می‌کند. کدهای ژئوپلیتیکی بندری، رابطه‌مندی کدهای سرزمینی را در سیاست‌های اقتصادی و اقتصاد سیاسی جهانی برقرار می‌کنند. قدرت بندری قدرتی است که هم بازیگر اصلی در دریاها، به‌ویژه حمل‌ونقل دریایی ‌است و هم به خشکی اوراسیا که پیش‌تر نفوذناپذیر تلقی می‌شد، به‌واسطه بنادر، دسترسی و نفوذ دارد. بندر چابهار ایران، ازسویی، به دلیل موقعیت اقیانوسی،‌ هات‌اسپات ژئوپلیتیکی قدرت‌های نوظهور ازجمله چین و هند برای رسیدن به دژ اوراسیا محسوب می‌شود و ازسوی دیگر، می‌تواند عاملی برای همبستگی هویت ملی در سراسر سرزمین ایران درصورت آمایش سیاسی مطلوب فضاهای بندری باشد تا فاصله مرکز ـ پیرامون را در کشور کاهش دهد. هریک از قدرت‌های بندری نوظهور سعی دارند با هژمونی بر این بندر، توازن قدرت در سطح منطقه‌ای و جهانی را به سود خود دگرگون کنند. پرسش اصلی این مقاله چرایی کم‌توجهی سیاست خارجی ایران به نقش محوری بنادر در توسعه قدرت و منافع ملی کشور و چگونگی ارتقای نقش ژئوپلیتیکی ایران در منطقه از طریق مبانی جغرافیایی و هویتی قدرت است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اهمیت بندر چابهار در کنار بندر گوادر پاکستان، استراتژی‌های ژئوپلیتیکی قدرت‌های نوظهور را برای هژمونی بر بنادر خطوط ساحلی اقیانوس هند شکل داده است. ایران باید بندر چابهار را به‌عنوان یک کد ژئوپلیتیکی مرکزی در کانون سیاست‌های خارجی خود قرار دهد تا بتواند علاوه‌بر ارتقای اقتصاد ملی خود، به قدرت بندری منطقه‌ای تبدیل شود و جایگاه ژئوپلیتیکی خود را افزایش دهد.
کلیدواژه‌ها
قدرت بندری
ژئوپلیتیک بندر
بندر چابهار
هویت ملی
اقتصاد
  • آدمی، علی؛ قیصری بهمند، سودابه؛ خاکسارفرد، عطیه (1391). «بررسی رابطه حضور در دریاهای آزاد و توسعه هویت ملی (با تأکید بر تدابیر مقام معظم رهبری)»، همایش ملی توسعه سواحل مکران و اقتدار دریایی جمهوری اسلامی ایران.
  • احمدی، سید عباس؛ نورعلی، حسن (1400). «پردازش مفهوم جغرافیای سیاسی شهرهای بندری»، فصلنامه جغرافیا و آمایش شهری - منطقه‌ای. پیاپی 40: 187-169.
  • ----- (1401). جغرافیای سیاسی بنادر. تهران: انتشارت دانشگاه دافوس.
  • احمدی، سید عباس؛ نورعلی، حسن؛ موسوی‌نسب، سحر‌السادات (1401). «نظم ژئوپلی‌نومیک نوین و ژئوپلیتیک بندر چابهار»، نخستین همایش ملی تمدن دریایی، مسیر پیشرفت. چابهار.
  • ایرنا (1401). «انتشار نظریه قدرت بندری ازسوی محققان دانشگاه تهران و دانشگاه ایالتی یوتا»، خبرگزاری ایرنا. https://www.irna.ir/amp/84948418.
  • پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی (۱۳۹۶). «تأکید بر نقش کلیدی سازمان بنادر در تقویت هویت ایرانی ـ اسلامی ساحل‌نشینان»، پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی. ۱۰ دی ۱۳۹۶.
  • سیاری، حبیب‌الله؛ توکلی، رضا؛ عرب‌پور، امیرحسین (۱۴۰۱). «توسعه سواحل مکران در جایگاه مرکز هویت‌ساز و الهام‌بخش جمهوری اسلامی ایران»، چهارمین همایش ملی توسعه سواحل مکران (با محوریت حکمرانی و تأکید بر دیپلماسی و اقتصاد دریامحور. https://civilica.com/doc/1651953.
  • سیف‌الدینی، حسین؛ احمدی‌پور، زهرا؛ حافظ‌نیا، محمدرضا؛ رومینا، ابراهیم (1401). «بررسی بازتاب ادراک ژئوپلیتیکی بر قلمرومندی کشور‌ها»، فصلنامه مطالعات ملی. 23(92): 28-7.
  • نورعلی، حسن؛ پیشگاهی فرد، زهرا (1400). «نظریه ساختار ژئوپلینومیک نظام جهانی»، پژوهش‌های جغرافیای سیاسی. ۶ (۳-۲۳): 83-59.
  • نورعلی، حسن؛ احمدی، سید عباس (1399). «بررسی نقش بنادر در نظریه‌های جغرافیای سیاسی/ ژئوپلیتیک و ارائه نظریه قدرت بندری»، پژوهش‌های جغرافیای سیاسی. ۵ (۴-۲۰): 114-91.
  • ----- (1400). «بازنمایی چالش‌های ژئوپلیتیکی پیش روی طرح ابتکاری یک کمربند یک جاده چین»، فصلنامه بین‌المللی ژئوپلیتیک. سال هجدهم. شماره 2 (پیاپی 66، تابستان 1401): 34-1.
  • ----- (1401). «واکاوی نقش ژئوپلیتیکی‌ ایران در کریدور‌های بین‌المللی و ارائه مدل ایران،‌ هارتلند کریدوری جهان»، پژوهش‌های جغرافیای انسانی. 54 (۳): 1187-1161.
  • ویسی، هادی (1396). «بررسی رقابت‌های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی پاکستان و ایران در ایجاد کریدور شمالی ـ جنوبی اوراسیا: مزیت‌ها و تهدیدها»، فصلنامه بین‌المللی ژئوپلیتیک. ۱۳ (۱): 124-101.
  • Adomaitis, K. )2014(. “World's Major Port Cities Are Growing Faster Than Inland Cities”, Euro Monitor. April 31. 2021: https://www.euromonitor.com/article/worlds-major-port-cities-are-growing-faster-than-inland-cities. Accessed May 6, 2021.
  • Allen, J. (2003). Lost Geographies of Power. MA and Oxford: Blackwell.
  • Blanchard, J., & Flint, C., (2017). “The Geopolitics of China’s Maritime Silk Road Initiative.” Geopolitics, 22 (2): 223-225.
  • Blanchard, J.M. (Ed.) (2021). China’s Maritime Silk Road Initiative, Africa, and the Middle East: Feats, Freezes, and Failures. Singapore: Palgrave Macmillan.
  • Contessi, N., (2020). “The Great Railway Game, Eurasian Corridors on the North-South Axis”. Reconnecting Asia: https://reconasia.csis.org/great-railway-game. Accessed April 7, 2024.
  • Contessi, N. (2020b). “In the Shadow of the Belt and Road, Eurasian Corridors on the North-South Axis”, Reconnecting Asia. CSIS: https://reconasia.csis.org/shadow-belt-and-road. Accessed May 7, 2024.
  • Dorsey, J. (2020). “Flying Under the Radar: Iranian Alternatives to Suez and Belt and Road”. Inside Arabia.
  • Flint, C. (2022). Introduction to Geopolitics, London and New York: Routledge.
  • Flint, C. & Taylor, P. J., (2018). Political Geography, World-Economy, Nation-State and Locality. London and New York: Routledge.
  • Flint, C. and Zhang, X., (2019). “Defining Geopolitical Context: China’s Dynamic Foreign Policy within Global Economic and Hegemonic Cycles.” Chinese Journal of International Politics. 12 (3): 295-331: https://doi.org/10.1093/cjip/poz011.
  • Flint, C., and Noorali, H. (2024). “The relationality of geopolitical codes: the example of the Belt and Road Initiative”, Asian Geographer. 41(1): 1-19. https://doi.org/10.1080/10225706.2023.2227618.
  • Flint, C., and Zhu, C., (2018). “The geopolitics of connectivity, cooperation, and hegemonic competition: The Belt and Road Initiative”. Geoforum. 99: 95-101. https://doi.org/10.1016/j.geofo2018.12.008.
  • Geopolitics News. (2020). Middle East; Beijing’s strategic 25-year partnership with Tehran: https://geopolitics.news/south-asia/middle-eastbeijings-strategic-25-year-partnership-with-tehran.
  • Harvey, D. (1985). “The Geopolitics of Capitalism” in Gregory, D. and Urry, J. (eds.) Social Relations and Spatial Structures. Springer.
  • Iftikhar, M., & Zhan, J. V. (2022). “The geopolitics of China’s overseas port investments: A comparative analysis of Greece and Pakistan”. Geopolitics, 27(3): 826-851.
  • Kearns, G. (2009). Geopolitics and Empire: The Legacy of Halford Mackinder. Oxford and New York: Oxford University Press.
  • Kleveman, L. (2004). “The New Great Game”, How is our increasing dependence on oil and our search for it - jeopardizing the war on terrorism? Globalist Bookshelf.
  • Lloyd’s List. (2018a). One Hundred Ports 2018, Lloyd's List. https://lloydslist.maritimeintelligence.informa.com/one-hundred-container-ports-2018. Accessed October 2, 2019.
  • Lloyd’s List. (2018b). Top 10 box port operators 2018. Lloyd's List. https://lloydslist.maritimeintelligence.informa.com/LL1125032/Top-10-box-port-operators. Accessed October 2, 2019.
  • Lloyd’s List. (2019a). One Hundred Ports 2019, Lloyd's List. https://lloydslist.maritimeintelligence.informa.com/one-hundred-container-ports-2019. Accessed April 15, 2021.
  • Lloyd’s List. (2019b). Top 10 box port operators 2019. Lloyd's List. https://lloydslist.maritimeintelligence.informa.com/LL1130163/Top-10-box-port-operators-2019. Accessed April 15, 2021.
  • Lloyd’s List. (2020a). One Hundred Ports 2020, Lloyd's List. https://lloydslist.maritimeintelligence.informa.com/one-hundred-container-ports-2020. Accessed April 15, 2021.
  • Lloyd’s List. (2020b). Top 10 box port operators 2020. Lloyd's List. https://lloydslist.maritimeintelligence.informa.com/LL1135004/Top-10-box-port-operators-2020. Accessed April 15, 2021.
  • Lloyd’s List (2023). One Hundred Container Ports 2023, Lloyd’s List: https://lloydslist.com/one-hundred-container-ports-2023
  • Marroni, E., & Asmus, L. (2013). “Geopolitical Strategy for the Territorialism of Oceans and Seas”. International Journal of Geosciences. 04(07).
  • Medby, I.A. (2021). “An articulation of geopolitics otherwise? Indigenous language-use in spaces of Arctic geopolitics.” Area, 55 (1):18-25.
  • Mercille, J. (2008). “The Radical Geopolitics of US Foreign Policy: Geopolitical and Geoeconomic Logics of Power”. Political Geography, 27: 570-586.
  • Merk, O. (2017). “Geopolitics and commercial seaports”, Revue internationale et stratégique. 107 (3): 16-27.
  • Noorali, H. (2024). “Geopolinomic codes: Territorial and discursive practices of connectivity networks of political economy”, The Geographical Journal. e12597: https://doi.org/10.1111/geoj.12597.
  • Noorali, H. & Campana, M. (2022). “Geopolitics of Access: Analyzing the role of warm water ports in the 2014 crisis and the 2022 war between Russia and Ukraine”. International Conference ‘Geopolitical Challenges of the Russo-Ukrainian War, from the Black Sea to the Arctic Ocean. November 3rd – 5th, 2022. Bucharest, Romania.
  • Noorali, H. Flint, C., and Ahmadi, S. A. (2022). “Port Power: Toward a New Geopolitical World Order”. Journal of Transport Geography. 105: 103483. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2022.103483.
  • Noorali, H., and Ahmadi, S.A. (2023). “Iran's new geopolitics: heartland of the world’s corridors”. GeoJournal, 88: 1890-1904: https://doi.org/10.1007/s10708-022-10727-z.
  • Notteboom, , Pallis, A. and Rodrigue, J.P. (2022). Port Economics, Management and Policy. New York: Routledge.
  • Ó Tuathail, G., Agnew, J., (1992). Geopolitics and discourse: Practical geopolitical reasoning in American foreign policy, Political Geography. 11:190-204.
  • Rodrigue, J. (2010). Maritime Transportation: Drivers for the Shipping and Port Industries. International Transport Forum.
  • Roomi, A. M. (2012). “Eurasian Geopolitics and Emerging Trends of Naval Aviation in Indian Ocean”, Margalla Papers, 93-12. https://www.academia.edu/5324002/Eurasian_Geopolitics_and_Emerging_Trends_of_Naval_Aviation_in_Indian Ocean Accessed March 1, 2021.
  • Shaw, J. and Sidaway, J. D. (2011). “Making links: On (re)engaging with transport and transport geography”, Progress in Human Geography. 35 (4) https://doi.org/10.1177/0309132510385740.
  • Singh Roy, M. (2012). “Iran: India's Gateway to Central Asia”. Strategic Analysis. 36 (6).
  • Singh, S., & Singh, B. (2019). “Geopolitics of ports: Factoring Iran in India’s counterbalancing strategy for Sino-Pak Axis”. Journal of Eurasian Studies, 10 (2).
  • Sun, D., and Zoubir, Y. (2017). “Development First: China’s Investment in Seaport Constructions and Operations along the Maritime Silk Road”. Asian Journal of Middle Eastern and Islamic Studies. 11 (3): 35-47. https://doi.org/10.1080/25765949.2017.12023308.
  • Tacconi, M. (2010). The New Great Game. Translated by Francesca Simmons.
  • Taylor, P.J. (1990). Britain and the Cold war: 1945 as Geopolitical Transition. London: Pinter.
  • (2014). “World’s Major Port Cities Are Growing Faster Than Inland Cities”. Euro Monitor. May 31, https://www.euromonitor.com/article/worlds-major-port-cities-are-growing-faster-than-inland-cities Accessed 29 November 2021.
  • (2020). World’s Major Port Cities Are Growing Faster Than Inland Cities. euromonitor.
  • Zhao, J., Sun, G., and Webster, C. )2022(. “Does China-Pakistan Economic Corridor improve connectivity in Pakistan? A protocol assessing the planned transport network infrastructure”, Journal of Transport Geography, 100. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2022.103327.