بررسی مختصات زیست اهل سنت ایرانی در جمهوری اسلامی ایران (1400-1357)
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1
دکتری علوم سیاسی و پژوهشگر مسائل ایران، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم تحقیقات، تهران، ایران (نویسنده مسئول).
2
دانشآموخته کارشناسی ارشد علوم سیاسی و پژوهشگر مسائل ایران، دانشگاه مفید، قم، ایران.
10.22034/rjnsq.2024.429377.1542
چکیده
اگرچه اهل سنت ایرانی یکی از گروههای مذهبی مهم در جغرافیای سیاسی و مذهبی سرزمین ایران هستند؛ بااینحال، بررسی ادبیات مطالعاتی در حوزه فهم نسبت نظام سیاسی و گروههای اجتماعی در ایران، معطوف به فهم کنشهای باستانگرایی ناسیونالیستی و متناظر بر مغالطاتی همچون کلنگری و یکسانانگاری است؛ ازاینرو، فهم روشمند مؤلفههای زیستی اهل سنت داخل از مجرای درک گذشته تاریخی و کیفیت رابطه آنها با نظام سیاسی از موضوعات درخور واکاوی است. با تأملی بر تحولات سیاسی ـ اجتماعی دوره معاصر و نظرگاههای تاریخی، این مقاله درصدد بررسی و پاسخگویی به این سؤال است که وزن و جایگاه اهل سنت ایرانی در ساختار قدرت سیاسی و همچنین، عرصه کنش آنها با توجه به وجوه تنظیمگرایانه نظام سیاسی جمهوری اسلامی به چه صورت قابل تبیین است؟ با بهرهمندی از نظریه «شهروندی چندفرهنگی» و روش تحلیل کیفی اعم از مشاهده میدانی، مصاحبه و تجزیهوتحلیل اسنادی، فرضیه پژوهش چنین است که اهل سنت ایرانی از مجرای برهمکنشهای دیرپا و اشتراکات دینی، به نوعی قرارداد اجتماعی در حوزه زیست همدلانه با جامعه و نظام سیاسی رسیدند؛ بااینحال، برخی اختلالات تاریخی درنتیجه فقدان حقوق تصریحی، عدم کاربست قوانین بالادستی و بسط اقدامات دولت مطلقه در دوره پهلوی اول و بازتداوم نادیدهانگاری عامدانه در دوره پهلوی دوم، سبب مخدوش شدن رابطه نظام سیاسی و اهل سنت و تراکم شکاف دولت ـ جامعه گردید. نتایج پژوهش نشان میدهد جمهوری اسلامی با سیاستگذاری و توزیع منافع عمومی، به مجموعه اقداماتی بهمنظور تعدیل شکافها، فراهمآوری بستر کنشهای متقابل و سامانیابی مشترکات مبادرت نموده و ضمن فهم محدودیتها و لزوم تخصیص و بازتوزیع منابع در جهت تحقق خیرجمعی، با رویکردی بهبودباورانه، شهروندان اهل سنت را واجد خصلت شهروندی چندفرهنگی نموده است.
کلیدواژهها
- احمدی کلسانی، احمد (1398). اهل سنت و جریانهای تکفیری. قم: نشر ادیان.
- احمدی، حمید (1383). ایران، هویت، ملیت، قومیت. به کوشش حمید احمدی. تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی: 320-311.
- احمدی، کوروش (1384). «جمهوری اسلامی و سازمان ملل در دوره آقای خاتمی»، مجله سیاست خارجی. شماره 73: 192-15.
- اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی (1364). مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. قابل دسترس در: https://www.shora-gc.ir/0000Xq.
- برزگر، ابراهیم؛ مهنیزاده فلاحیه، غلامرضا (1401). «خوزستان و تهدیدات برساخت هویت قومی و مذهبی متغایر». فصلنامه مطالعات ملی. 92. سال بیستوسوم. شماره 4: 109-85.
- پژوهشکده شورای نگهبان (1398). متن قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به همراه نظرات تفسیری شورای نگهبان. تهران، انتشارات پژوهشکده شورای نگهبان، قابلدسترس در: https://www.shora-gc.ir/fa/.
- توسلی رکنآبادی، مجید؛ صالحزاده، سیروان (1393). «مبانی نظری شهروندی چندفرهنگی در اندیشه های ویل کیملیکا»، فصلنامه رهیافتهای سیاسی و بینالمللی. شماره 37.
- جعفریان، رسول (1377). تاریخ ایران اسلامی (از یورش مغولان تا زوال ترکمانان). تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
- حکمت، علیاصغر (1353). «اقلیتها، یادداشتهایی از عصر پهلوی»، مجله خاطرات وحید (خاطرات). قابل دسترس در کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران: https://historylib.com/.
- خبرگزاری انتخاب (1396). پدیده انتخاباتی در سیستان و بلوچستان. 1/3/1396. قابل دسترس در: https://www.entekhab.ir/001RrA
- درویشی، فرهاد؛ فردی تازه کند، محمد (1387). «مفهوم منافع ملی در سیاست خارجی جمهوری اسالمی ایران مطالعه موردی دولت خاتمی 1384-1376»، مجله ژئوپلتیک. شماره 13: 136-102.
- سلطانی، عبدالظاهر (1395). اهل سنت ایران، فرصتها و چالشها. پیرانشهر: نشر آراس.
- شورای نگهبان قانون اساسی (1358). متن قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. قابل دسترس در: https://www.shora-gc.ir/0001Dv.
- شیخزاده، صدیقه (1385). بررسی چالش جامعه اهل سنت بلوچ با نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران، پایاننامه مقطع کارشناسی ارشد. دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
- صادقی، رضا (1398) روایت حسن رستگارپناه؛ کردستان در بحران امنیت و محرومیت. تهران: نشر مرکز تحقیقات و اسناد دفاع مقدس.
- صدیق سروستانی، رحمتالله؛ زائری، قاسم (1389). «بررسی گفتمانهای فرهنگی پساانقلابی و روندهای چهارگانه مؤثر بر سیاست فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران»، مجله پژوهشنامه. شماره 54: 38-9.
- عنبرمو، منصور (1399). «شناختشناسی سلفیگری در ایران (مطالعه موردی: بررسی رویکرد جریانهای مذهبی اهل سنت کشور)، مجله تاریخ اسلام و ایران. سال 30. شماره 47: 175.
- فتحی، الهام (1395). «نگاهی به وضعیت دین و جمعیت ایران در نیمقرن اخیر». فصلنامه آمار. شماره فصلنامه آمار. شماره 21.
- فرمانیان، مهدی؛ بهشتی، محمدحسن (1400). مذاهب در ایران. قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
- قریشی، جمیل (1399). گونهشناسی جریانهای اسلامگرای کردی اهل سنت در دوران پسا انقلاب. پایاننامه مقطع کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
- کریمی، علی (1385). «چندفرهنگ باوری و همبستگی ملی؛ تأملی انتقادی»، فصلنامه مطالعات ملی. سال هفتم. شماره 3: 114-94.
- گودرزی، حسین (1381). اهل سنت ایران، تحلیل آماری برخورداریها، متغیرهای تأثیرگذار بر قدرت. تهران: معاونت طرح و بررسیهای استراتژیک اداره کل بررسیهای امنیتی. چاپ اول.
- مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی (1390). متن کامل قانون اساسی مشروطه بهعلاوه متمم، 14 ذیالقعده الحرام 1324 ق. قابلدسترس در: https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133414.
- مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی (29/12/1400). گزارش قانون بودجه سال 1401 کل کشور. قابل دسترس در https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1742795.
- مسائلی، مهدی (1402). اطلس توصیفی اهل سنت ایران، جغرافیا و جریان شناسی مذهبی اهل سنت ایران. تهران: نشر امیرکبیر.
- وزارت کشور (1396). تحلیل نتایج انتخابات شورای شهر در استان سیستان و بلوچستان. قابلدسترس در وبسایت وزارت کشور: https://old.moi.ir.
- Manz, Beatrice Forbes (2007). power, politics and religion in Timurid Iran, NewYork, Cambridge University Press,
- Kymlicka, Will (1995). Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Right, New York: Oxford University Press.
- Kymlicka, Will (2011). Multicultural citizenship within multinational states, Ethnicities, Vol. 11.3, pp 281-302.
- بنیاد شهید و امور ایثارگران: https://www.isaar.ir/.
- وزارت کشور: https://moi.ir.
- پژوهشکده آمار: https://srtc.ac.ir/analytical-reports/ID/.
- مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی: https://rc.majlis.ir/fa/law/show/92633.
- مصاحبه با علمای اهل سنت، خبرگزاری فارس: http://fna.ir/bppbzr.
