تحلیل انتقادی گفتمان چپ نو در برخورد با مسئله هویت ایرانی
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
دانشآموخته پسادکتری تاریخ و دانشجوی دکتری دوم ایرانشناسی معاصر دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/rjnsq.2024.437313.1567
چکیده
چپ نو ایرانی از دهه 70 شمسی به اینسو، با ترجمه آثاری از اندیشمندان مکتب فرانکفورت و دیگر نحلههای نئومارکسیستی غربی، جایگاه خود را در فضای روشنفکری ایران، بهویژه در حوزه مطالعات فرهنگی کشور تثبیت کرد. از آن پس، یکی از مهمترین چالشهای چپ نو در بررسی تاریخ و فرهنگ ایران، مسئله هویت ایرانی بوده است. مقاله حاضر سعی دارد بهصورت کیفی و با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف، سویههای ایدئولوژیک و کارکردهای اجتماعی گفتمان چپ نو در برخورد با مسئله هویت ایرانی را واکاوی نماید. به پیروی از روش پژوهش، نقد گفتمان چپ نو در سه سطح متن، تفسیر و زمینه ارائه میشود. پرسش اصلی تحقیق آن است که هویت ایرانی در گفتمان چپ نو چگونه بازنمایی شده است؟ فرضیه مطرحشده در پاسخ به این سؤال این است که علیرغم تکاپوی شبهعلمی چپ نو در تحلیل نظری هویت ایرانی، این تحلیل برآمده از یک ایدئولوژی سیاسی غیرمنسجم با ماهیتی وارداتی و غیربومی است. یافتههای پژوهش حاکی از آن است که چپ نو، عناصر هویت ایرانی را نه در بستر تاریخ و فرهنگ ایران، بلکه در پیروی ترجمهای و تقلیدی از اجداد فکری خود، با برچسبهایی مانند فاشیسم، شووینیسم و نژادپرستی بازنمایی میکند تا برای پیشبرد ایدئولوژی خود در سطح جهانی، از چپ نو غربی و در سطح ملی، از نیروهای متخاصم با هویت ایرانی یارگیری کند. بااینحال، مجموعه نامتناهی از تضادها و تعارضهای تئوریک، کلیت گفتمان را با بحران درونگفتمانی مواجه و در زمینه اجتماعی بیاثر ساخته است.
کلیدواژهها
آشوری، داریوش (بیتا). درباره هویت ملی و پروژه ملتسازی. بیجا: بینا.
- اباذری، یوسف (۱۳۹۹). بنیادگرایی بازار. تهران: دانشگاه تهران.
- اباذری، یوسف (۱۴۰۱). «دربارهی مهسا و ایران»، انجمن جامعهشناسی ایران. قابل دسترسی در: http://isa.org.ir/.
- ادیبالممالک فراهانی، صادق (۱۳۱۲). دیوان کامل میرزا صادقخان ادیبالممالک فراهانی قائممقامی. تهران: ارمغان.
- اشرف، احمد (۱۳۷۳). «بحران هویت ملی و قومی در ایران»، مجله ایراننامه. ش ۴۷: ۵۲۱-۵۵۰.
- اشرف، احمد (۱۳۹۵). هویت ایرانی، از دوران باستان تا پایان پهلوی. ترجمه و تدوین حمید احمدی. تهران: نشر نی.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن (۱۳۴۸). خلسه، مشهور به خوابنامه. تهران: کتابخانه طهوری.
- تاجیک، محمدرضا (۱۳۷۹). «روشنفکر ایرانی و معمای هویت ملی»، مطالعات ملی. ش ۵: 176-159.
- ترکمه، آیدین (۱۴۰۱). «چرا چپِ فارسیست فاقد ظرفیت انقلابی وتداومبخش نظم طبقاتی است؟» نقد اقتصاد سیاسی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2023/12/07.
- جاسکی، رضا (۱۴۰۲). «ناسیونالیسم محبوب و دیگریهای منفور»، نقد اقتصاد سیاسی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2024/01/10.
- حاتمیطاهر، فردوس (۱۴۰۱). «هویت مثلهشده و ماتریس استعمار»، نقد اقتصاد سیاسی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2022/10/26.
- حزب تضامن دموکراتیک اهواز (۱۳۸۲). مرامنامه حزب التضامن الدیمقراطی الاهوازی. قابل دسترسی در: https://farsi.alahwaz.info/?page_id=1227.
- حزب توده (۱۳۵۲). نگاهی گرهی درباره مسئله ملی در ایران و حل آن ازنظر حزب توده ایران (مصوبه اجرائیه کمیته مرکزی حزب توده ایران). بیجا: بینا.
- حزب دمکرات کردستان (۱۳۹۰). برنامه و اساسنامه حزب دمکرات کردستان، مصوب کنگره پانزدهم حزب. بیجا: وبسایت حزب دمکرات کردستان.
- حزب دمکرات کردستان ایران (۱۳۵۰). برنامه و اساسنامه حزب دمکرات کردستان (ایران) مصوب کنفرانس سوم حزب خرداد ۱۳۵۰. بیجا: بینا.
- حزب دمکرات کردستان ایران (۱۳۹۷). برنامه و اساسنامه حزب دمکرات کردستان ایران مورد تأیید کنگره شانزدهم. بیجا: PDKI Media.
- دومانلو، طیبه (۱۴۰۱). «متفکران چپ نو؛ خوانش انتقادی متفکران چپ نو». پژوهشنامه انتقادی متون و برنامههای علوم انسانی. ش ۱۰۴.: 213-191.
- رحیمی، هیمن (۱۴۰۲). «برای یک قرارداد اجتماعی نوین»، نقد اقتصاد سیاسی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2023/12/13.
- رنگریز، عاطفه (۱۴۰۱). «در ستایش زندگی»، نقد اقتصاد سیاسی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2022/11/08.
- رها، علی (۱۴۰۰). «شیوع عارضه نظریه ایرانشهری، هایدگر و چالش چپ»، عصر نو. قابل دسترسی در: https://asre-nou.net/php/view.php?objnr=54179.
- رییس دانا، فریبرز (۱۳۸۱). اقتصاد سیاسی توسعه، تهران: نگاه.
- سیفالدینی، سالار (۱۴۰۲): «وابستگی قاضی محمد و پیشهوری به شوروی براساس اسناد روس و امریکا»، نامه هویت، ش ۹۳. آذر ۱۴۰۲: 43-38.
- صادقی فسایی، سهیلا؛ روزخوش، محمد (۱۳۹۲). «نکاتی تحلیلی و روششناختی درباره تحلیل گفتمان (با نگاهی به پژوهشهای ایرانی)»، مجله مطالعات اجتماعی ایران. دوره 7. ش 4: 29-4.
- صداقت، پرویز (۱۴۰۱). «ناسیونالیسم آمرانه و سیاست هویتگرا در برابر جنبش ژینا»، نقد اقتصاد سیاسی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2023/11/24.
- طهماسبی، طوس (۱۳۸۴). «نگرورزی در موج چپ نو در ایران»، راهبرد توسعه، ش ۲: 442-419.
- فاضلی، محمد (۱۳۸۳). «گفتمان و تحلیل گفتمان انتقادی»، پژوهشنامه علوم انسانی و اجتماعی. شماره ۱۸: 107-81.
- فرخی یزدی، محمد (1357). دیوان فرخی یزدی. با تصحیح و مقدمه حسین مکی. تهران: بنیاد نشر کتاب.
- فرکلاف، نورمن (1379). تحلیل انتقادی گفتمان. ترجمه فاطمه شایسته پیران و دیگران. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهها.
- کمانگر، شیرین (۱۴۰۱). «چه کسی از اقلیتهای ملی میترسد؟»، نقد اقتصاد سیاسی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2023/11/30.
- کمیته مرکزی فرقه دمکرات آذربایجان (۱۳۹۹). «بیانیه کمیته مرکزی فرقه دمکرات آذربایجان به مناسبت ۷۵مین سالروز تشکیل حکومت ملی آذربایجان»، اخبار روز. قابل دسترسی در: https://www.akhbar-rooz.com/96591/1399/09/19.
- لوکاچ، جورج (۱۳۷۷). تاریخ و آگاهی طبقاتی. پژوهشی در دیالکتیک مارکسیستی. ترجمه محمدجعفر پوینده. تهران: تجربه.
- مارکس، کارل؛ انگلس، فردریش (بیتا). مانیفست کمونیست. ترجمه حسن مرتضوی و محمود عبادیان. بیجا: بینا.
- مجتهدزاده، پیروز؛ حافظنیا، محمدرضا؛ کاوندی کاتب، ابوالفضل (۱۳۹۰). «بررسی مفهوم کشور در شاهنامه فردوسی»، مطالعات ملی، دوره 12. ش 46. تیر 1390: 55-31.
- محمدپور، احمد (a۱۴۰۱). «امتناع اندیشه فرهنگی: پاسخی به اندیشمندان ایرانشهرگرا»، نقد اقتصاد سیاسی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2023/02/15.
- محمدپور، احمد (b۱۴۰۱). «ناسیونالیسم ایرانی و باستانشناسی سویههای متفاوت استعمار داخلی در ایران»، نقد اقتصاد سیاسی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2023/11/29.
- محمدپور، احمد (a۱۴۰۲). «شرقشناسی فارسی»، نقد اقتصاد سیاسی، ترجمه شورش فرامرزی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2023/11/20.
- محمدپور، احمد (b۱۴۰۲). «صداهای استعمارزدا از روژههلات»، نقد اقتصاد سیاسی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2024/01/09.
- مهراد، اردشیر (۱۴۰۰). «سلب مالکیت، پرولتریزهشدن و خیزشهای فرودستان عرب خوزستان»، نقد اقتصاد سیاسی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2021/08/14.
- نورمحمد، محسن؛ آقاجری، سید هاشم (۱۳۹۹). «حزب کمونیست و مسئله ملیتها در ایران ۱۳۳۸ ه.ق-۱۳۱۱ ه.ش»، جستارهای تاریخی. سال یازدهم. ش ۱. پیاپی ۲۱: 30-1.
- ولی، عباس (۱۳۹۸). «سالهای فراموششده ناسیونالیسم کردی»، نقد اقتصاد سیاسی. ترجمه مراد روحی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2019/08/30.
- ولی، عباس (۱۴۰۱). «مسئله کرد و خرد سیاسی دولت»، نقد اقتصاد سیاسی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2021/05/15.
- وهابزاده، پیمان (۱۴۰۱). «ایران «اتنیک» ندارد!»، نقد اقتصاد سیاسی. قابل دسترسی در: https://pecritique.com/2022/11/06.
- هابسبام، اریک (۱۴۰۰). ملتها و ناسیونالیسم پس از ۱۷۸۰، برنامه، افسانه و واقعیت. ترجمه مهدی صابری. تهران: چرخ.
- یگروا، ناتالیا (۱۳۷۶). «بحران آذربایجان از دیدگاه اسناد نویافته شوروی»، گفتگو. ش ۱۷: 135-113.
- Anderson, Benedict (1991). Imagined communities: reflections on the origin and spread of nationalism, London: Verso.
- Engels, Friedrich (1893). Engels to Franz Mehring. Marxists Internet Archive: https://www.marxists.org/archive/marx/works/1893/letters/93_07_14.htm.
- Fairclough, Norman (1989). Language and power. London: Longman group.
- Fairclough, Norman (1995). Critical discourse analysis: the critical study of language. Longman: London.
- Hobsbawm, Eric (2000). Nations and nationalism since 1780. Cambridge: Cambridge University Press.
- Marx, Karl (1887). Capital. Volume I, Moscow: Progress Publishers.
- Miklitsch, Robert (1998). From Hegel to Madonna Towards a General Economy of "Commodity Fetishism".New York: State University of New York Press.
- Morley, Daniel (2023): “The Frankfurt school's academic 'Marxism': "organised hypocrisy"”: https://www.marxist.com/the-frankfurt-school-s-academic-marxism-organised-hypocrisy.htm.
- Quijano, A, & Ennis, M (2000). Coloniality of Power, Eurocentrism, and Latin America. Nepantla: Views from South.
- Scruton, Roger (2015). Fools, Frauds and Firebrands, Thinkers of the New Left. London: Bloomsbury Publishing Plc.
