علمی- پژوهشی

پیوند مؤلفه‌های فرهنگی هویت ایران باستان با امر سیاست در شاهنامه‌‌‌‌‌‌

10.22034/rjnsq.2022.327570.1360

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه معارف دانشگاه ایلام

چکیده
فردوسی در شاهنامه‌‌‌‌‌‌ به روایت مؤلفه‌های فرهنگی هویت ایران باستان در پرتو رویکردهای سیاسی پرداخته است. نگارنده در مقاله حاضر می‌کوشد با استفاده از روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و مبانی نظری مبتنی‌بر فرهنگ سیاسی، که دربردارنده شاکله‌های میانی و مرتبط فرهنگ و سیاست است، به این پرسش پاسخ دهد که فردوسی چگونه و با استفاده از چه مؤلفه‌هایی، وجوه و عناصر فرهنگی ایران باستان را به امر سیاست پیوند می‌دهد؟
یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد اگرچه در شاهنامه‌‌‌‌‌‌، دو وجه فرهنگ و سیاست دچار بسط و قبض می‌شوند، اما چنان در هم درآمیخته و مرتبط‌اند که جداسازی آن‌ها از یکدیگر تقریباً محال است. به‌عنوان نمونه، فرهنگ مدارا با مفهوم سیاسی شاهنشاه عجین می‌شود و شریعت در کنار نهاد شاهی قرار می‌گیرد؛ گوهر و هنر یک نظام سیاسی راستین امکان‌پذیر می‌شود؛ دادورزی و عدالت که به‌مثابه ایجاد نظم و جلوگیری از آشفتگی و هرج‌ومرج بود، توسط پادشاه تحقق پیدا می‌کند؛ شهریاری مبنای ایزدی دارد و از کف رفتن فره ایزدی با سلطه یافتن غیر، اهریمن و جادو همراه است. ازنظر جغرافیایی نیز یکی از وجوه هویتی ایران باستان در شاهنامه‌‌‌‌‌‌ فردوسی، مرزهای جغرافیایی ایران است که تصور جغرافیایی ایرانیان منطبق بر روایات سیاسی و ملی است.

کلیدواژه‌ها

  • اخوان کاظمی، بهرام (1384)؛ «عدالت و خودکامگی در اندیشه سیاسی ایران باستان»، نامه ایران، جلد دوم، چاپ اول، تهران: انتشارات اطلاعات، صص 13-6.
  • ----------- (1388)؛ روش‌شناسی در مطالعات سیاسی اسلام، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
  • امیدی، علی؛ احمدی‌نژاد، حمید (1397)؛ «غیریت‌سازی خاکستری در شاهنامه‌‌‌‌‌‌ فردوسی براساس نظریه گفتمان لاکلائو و موفه»، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 19، ش 74، تیر، صص 42-23.
  • بریان، پی‌یر (1385)؛ امپراتوری هخامنشی، ترجمه ناهید فروغان، جلد اول، چاپ دوم، تهران: نشر فرزان روز، نشر قطره.
  • ثلاثی، محسن (1386)؛ جهان ایرانی و ایران جهانی، تحلیل رویکرد جهان‌گرایانه در رفتار، فرهنگ و تاریخ ایرانیان. چاپ چهارم، تهران: نشر مرکز.
  • جوانشیر، ف.م (1380)؛ حماسه داد؛ بحثی در محتوای سیاسی شاهنامه‌‌‌‌‌‌، چاپ اول، تهران: انتشارات جامی.
  • جوینی، علاءالدین عطاملک (1375)؛ تاریخ جهانگشای، تصحیح محمدبن عبدالوهاب قزوینی، جلد اول، چاپ اول، تهران: انتشارات دنیای کتاب.
  • حمیدیان، سعید (1383)؛ درآمدی بر اندیشه و هنر فردوسی، چاپ دوم، تهران: انتشارات ناهید.
  • چهری، طیب و دیگران (1396)؛ «فضیلت وطن‌دوستی در شاهنامه‌‌‌‌‌‌ و نظریه فضیلت ارسطو»، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 18، ش 70، تیر، صص 114-99.
  • دوستخواه، جلیل (1374)؛ «وندیداد، فرگرد نوزدهم: 39»، اوستا، جلد دوم، چاپ دوم، تهران: انتشارات مروارید.
  • خوارزمی، ابوعبدالله محمدبن احمدبن یوسف کاتب (1347)؛ مفاتیح العلوم. ترجمه حسین خدیو جم، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
  • ربانی، علی؛ شایگان فرد، فرهاد (1389)؛ «فرهنگ سیاسی ایران و مؤلفه‌هایش»، فصلنامه سیاست، دوره 40، ش 4. صص 141-123.
  • ریاحی، محمدامین (1380)؛ فردوسی، چاپ سوم، تهران: انتشارات طرح نو.
  • سریع‌القلم، محمود (1387)؛ فرهنگ سیاسی ایران، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
  • سودآور، ابوالعلاء (1384)؛ فره ایزدی در آیین پادشاهی ایران باستان، چاپ اول، تهران: نشر نی.
  • صفا، ذبیح‌الله (1384)؛ حماسه‌سرایی در ایران از قدیمی‌ترین عهد تاریخی تا قرن چهاردهم هجری، چاپ هفتم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
  • غیاث‌آبادی، رضا مرادی (1388)؛ منشور کورش هخامنشی، چاپ هشتم، شیراز: انتشارات نوید شیراز.
  • فرای، ریچارد. ن (1362)؛ میراث باستانی ایران، ترجمه مسعود رجب‌نیا. تهران: علمی فرهنگی.
  • فردوسی، ابوالقاسم (1369)؛ شاهنامه‌‌‌‌‌‌، به تصحیح ژول مول، چاپ چهارم، جلد اول، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
  • ------ (1380)؛ شاهنامه‌‌‌‌‌‌، بر پایه‌ی چاپ مسکو، جداول و دوم، چاپ دوم، تهران: انتشارات هرمس.
  • قرشی، امان‌الله (1380)؛ ایران نامک، ویراست دوم، تهران: انتشارات هرمس.
  • قیصری، نورالله (1388)؛ نخبگان و تحول فرهنگ سیاسی در ایران دوره قاجار، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  • مجتهدزاده، پیروز؛ کاوندی کاتب (1392)؛ «ایران، ایرانشهر و ایران‌زمین در شعر فردوسی»، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 14، ش 53، فرودین، صص 22-3.
  • محرمی، رامین و دیگران (1395)؛ «تبلور مفهوم ایران در شاهنامه‌‌‌‌‌‌ فردوسی، امتزاج عقل و عشق در هویت ایرانی»، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 17، ش 66، تیر، صص 40-23.
  • کربن، هانری (1374)؛ ارض ملکوت، ترجمه ضیاءالدین دهشیری، چاپ دوم، تهران: کتابخانه طهوری.
  • کریستن سن، آرتور (1370)؛ ایران در زمان ساسانیان، چاپ هفتم، تهران: انتشارات دنیای کتاب.
  • کزازی، میرجلال الدین (1372)؛ رؤیا، حماسه، اسطوره. چاپ اول، تهران: نشر مرکز.
  • گل محمدی، احمد (1386)؛ «درآمدی بر تبیین فرهنگ سیاست»، پژوهشنامه علوم سیاسی، سال دوم، ش 1، صص 130-107.
  • مسعودی، ابوالحسن علی‌بن حسین (1370)؛ مروج الذهب و معادن الجواهر، جلد اول و دوم، ترجمه ابوالقاسم پاینده، چاپ چهارم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  • همایون کاتوزیان، محمدعلی (1377)؛ «فره ایزدی و حق الهی پادشاهان»، اطلاعات سیاسی اقتصادی. خرداد و تیر، شماره 129 و 130، صص 19-4.
  • Gnoli,Gherard. (1999); "Farr(ah), Xuarnah". Encyclopedia of Iranica, ed by: E. Yarshater, in: http://www.Iranica.com.
  • Shahbazi, Shahpur. (1999); "‌Iraj". Encyclopedia of Iranica, ed by: E. Yarshater, in: http://www.Iranica.com.