پیوند مؤلفههای فرهنگی هویت ایران باستان با امر سیاست در شاهنامه
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
استادیار گروه معارف دانشگاه ایلام
10.22034/rjnsq.2022.327570.1360
چکیده
فردوسی در شاهنامه به روایت مؤلفههای فرهنگی هویت ایران باستان در پرتو رویکردهای سیاسی پرداخته است. نگارنده در مقاله حاضر میکوشد با استفاده از روش توصیفیـتحلیلی و مبانی نظری مبتنیبر فرهنگ سیاسی، که دربردارنده شاکلههای میانی و مرتبط فرهنگ و سیاست است، به این پرسش پاسخ دهد که فردوسی چگونه و با استفاده از چه مؤلفههایی، وجوه و عناصر فرهنگی ایران باستان را به امر سیاست پیوند میدهد؟
یافتههای تحقیق نشان میدهد اگرچه در شاهنامه، دو وجه فرهنگ و سیاست دچار بسط و قبض میشوند، اما چنان در هم درآمیخته و مرتبطاند که جداسازی آنها از یکدیگر تقریباً محال است. بهعنوان نمونه، فرهنگ مدارا با مفهوم سیاسی شاهنشاه عجین میشود و شریعت در کنار نهاد شاهی قرار میگیرد؛ گوهر و هنر یک نظام سیاسی راستین امکانپذیر میشود؛ دادورزی و عدالت که بهمثابه ایجاد نظم و جلوگیری از آشفتگی و هرجومرج بود، توسط پادشاه تحقق پیدا میکند؛ شهریاری مبنای ایزدی دارد و از کف رفتن فره ایزدی با سلطه یافتن غیر، اهریمن و جادو همراه است. ازنظر جغرافیایی نیز یکی از وجوه هویتی ایران باستان در شاهنامه فردوسی، مرزهای جغرافیایی ایران است که تصور جغرافیایی ایرانیان منطبق بر روایات سیاسی و ملی است.
یافتههای تحقیق نشان میدهد اگرچه در شاهنامه، دو وجه فرهنگ و سیاست دچار بسط و قبض میشوند، اما چنان در هم درآمیخته و مرتبطاند که جداسازی آنها از یکدیگر تقریباً محال است. بهعنوان نمونه، فرهنگ مدارا با مفهوم سیاسی شاهنشاه عجین میشود و شریعت در کنار نهاد شاهی قرار میگیرد؛ گوهر و هنر یک نظام سیاسی راستین امکانپذیر میشود؛ دادورزی و عدالت که بهمثابه ایجاد نظم و جلوگیری از آشفتگی و هرجومرج بود، توسط پادشاه تحقق پیدا میکند؛ شهریاری مبنای ایزدی دارد و از کف رفتن فره ایزدی با سلطه یافتن غیر، اهریمن و جادو همراه است. ازنظر جغرافیایی نیز یکی از وجوه هویتی ایران باستان در شاهنامه فردوسی، مرزهای جغرافیایی ایران است که تصور جغرافیایی ایرانیان منطبق بر روایات سیاسی و ملی است.
کلیدواژهها
- اخوان کاظمی، بهرام (1384)؛ «عدالت و خودکامگی در اندیشه سیاسی ایران باستان»، نامه ایران، جلد دوم، چاپ اول، تهران: انتشارات اطلاعات، صص 13-6.
- ----------- (1388)؛ روششناسی در مطالعات سیاسی اسلام، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
- امیدی، علی؛ احمدینژاد، حمید (1397)؛ «غیریتسازی خاکستری در شاهنامه فردوسی براساس نظریه گفتمان لاکلائو و موفه»، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 19، ش 74، تیر، صص 42-23.
- بریان، پییر (1385)؛ امپراتوری هخامنشی، ترجمه ناهید فروغان، جلد اول، چاپ دوم، تهران: نشر فرزان روز، نشر قطره.
- ثلاثی، محسن (1386)؛ جهان ایرانی و ایران جهانی، تحلیل رویکرد جهانگرایانه در رفتار، فرهنگ و تاریخ ایرانیان. چاپ چهارم، تهران: نشر مرکز.
- جوانشیر، ف.م (1380)؛ حماسه داد؛ بحثی در محتوای سیاسی شاهنامه، چاپ اول، تهران: انتشارات جامی.
- جوینی، علاءالدین عطاملک (1375)؛ تاریخ جهانگشای، تصحیح محمدبن عبدالوهاب قزوینی، جلد اول، چاپ اول، تهران: انتشارات دنیای کتاب.
- حمیدیان، سعید (1383)؛ درآمدی بر اندیشه و هنر فردوسی، چاپ دوم، تهران: انتشارات ناهید.
- چهری، طیب و دیگران (1396)؛ «فضیلت وطندوستی در شاهنامه و نظریه فضیلت ارسطو»، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 18، ش 70، تیر، صص 114-99.
- دوستخواه، جلیل (1374)؛ «وندیداد، فرگرد نوزدهم: 39»، اوستا، جلد دوم، چاپ دوم، تهران: انتشارات مروارید.
- خوارزمی، ابوعبدالله محمدبن احمدبن یوسف کاتب (1347)؛ مفاتیح العلوم. ترجمه حسین خدیو جم، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
- ربانی، علی؛ شایگان فرد، فرهاد (1389)؛ «فرهنگ سیاسی ایران و مؤلفههایش»، فصلنامه سیاست، دوره 40، ش 4. صص 141-123.
- ریاحی، محمدامین (1380)؛ فردوسی، چاپ سوم، تهران: انتشارات طرح نو.
- سریعالقلم، محمود (1387)؛ فرهنگ سیاسی ایران، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
- سودآور، ابوالعلاء (1384)؛ فره ایزدی در آیین پادشاهی ایران باستان، چاپ اول، تهران: نشر نی.
- صفا، ذبیحالله (1384)؛ حماسهسرایی در ایران از قدیمیترین عهد تاریخی تا قرن چهاردهم هجری، چاپ هفتم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
- غیاثآبادی، رضا مرادی (1388)؛ منشور کورش هخامنشی، چاپ هشتم، شیراز: انتشارات نوید شیراز.
- فرای، ریچارد. ن (1362)؛ میراث باستانی ایران، ترجمه مسعود رجبنیا. تهران: علمی فرهنگی.
- فردوسی، ابوالقاسم (1369)؛ شاهنامه، به تصحیح ژول مول، چاپ چهارم، جلد اول، تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی.
- ------ (1380)؛ شاهنامه، بر پایهی چاپ مسکو، جداول و دوم، چاپ دوم، تهران: انتشارات هرمس.
- قرشی، امانالله (1380)؛ ایران نامک، ویراست دوم، تهران: انتشارات هرمس.
- قیصری، نورالله (1388)؛ نخبگان و تحول فرهنگ سیاسی در ایران دوره قاجار، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- مجتهدزاده، پیروز؛ کاوندی کاتب (1392)؛ «ایران، ایرانشهر و ایرانزمین در شعر فردوسی»، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 14، ش 53، فرودین، صص 22-3.
- محرمی، رامین و دیگران (1395)؛ «تبلور مفهوم ایران در شاهنامه فردوسی، امتزاج عقل و عشق در هویت ایرانی»، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 17، ش 66، تیر، صص 40-23.
- کربن، هانری (1374)؛ ارض ملکوت، ترجمه ضیاءالدین دهشیری، چاپ دوم، تهران: کتابخانه طهوری.
- کریستن سن، آرتور (1370)؛ ایران در زمان ساسانیان، چاپ هفتم، تهران: انتشارات دنیای کتاب.
- کزازی، میرجلال الدین (1372)؛ رؤیا، حماسه، اسطوره. چاپ اول، تهران: نشر مرکز.
- گل محمدی، احمد (1386)؛ «درآمدی بر تبیین فرهنگ سیاست»، پژوهشنامه علوم سیاسی، سال دوم، ش 1، صص 130-107.
- مسعودی، ابوالحسن علیبن حسین (1370)؛ مروج الذهب و معادن الجواهر، جلد اول و دوم، ترجمه ابوالقاسم پاینده، چاپ چهارم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- همایون کاتوزیان، محمدعلی (1377)؛ «فره ایزدی و حق الهی پادشاهان»، اطلاعات سیاسی اقتصادی. خرداد و تیر، شماره 129 و 130، صص 19-4.
- Gnoli,Gherard. (1999); "Farr(ah), Xuarnah". Encyclopedia of Iranica, ed by: E. Yarshater, in: http://www.Iranica.com.
- Shahbazi, Shahpur. (1999); "Iraj". Encyclopedia of Iranica, ed by: E. Yarshater, in: http://www.Iranica.com.
